قوله تعالى : * ( وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِه ) * ، حق تعالى گفت : بدرستى كه ما بفرستاديم نوح را به قومش ، گفت ، يعنى نوح ، قومش را كه : اى قوم ! * ( اعْبُدُوا اللَّه ) * ، خداى را پرستى كه شما را جز او خداى نيست ، يعنى در عبادت با او همتا و انباز مگيرى ، چه جز او مستحقّى [ 69 - ر ] ديگر نيست عبادتها ( 1 ) را ، از آن جا كه جز او قادرى نيست بر اصول نعم تا انعام كند به آن بر مردمان و مكلَّفان . آنگه بترساند ( 2 ) ايشان را گفت : * ( أَ فَلا تَتَّقُونَ ) * ، شما از خداى نمىترسى كه با او در عبادت انباز گيرى .
* ( فَقالَ الْمَلأُ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * ، گفتند اشراف كافران قوم او : * ( ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ ) * ، اين نيست - يعنى نوح - الَّا آدمى همچون شما ، و اين از آن جا گفتند ( 3 ) كه ايشان را مستبعد مىآمد كه آدمى پيغامبر باشد ، و گمان ايشان آن بود كه پيغامبر بايد تا فرشته باشد . * ( يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ ) * ، مىخواهد تا بر شما به تكليف ( 4 ) فزونى گويد ( 5 ) . * ( وَلَوْ شاءَ اللَّه لأَنْزَلَ مَلائِكَةً ) * ، و اگر خداى خواستى كه پيغامبرى فرستد ، فرشتگان را فرو فرستادى . * ( ما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الأَوَّلِينَ ) * ، ما اين نشنيديم در پدران پيشين ما ، يعنى ما را نگفتند پدران ما كه پيغامبرى خواهد آمدن از پس آن ( 6 ) .
آنگه گفتند : * ( إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ ) * ، « ان » به معنى « ما » ى نفى است ، نيست اين نوح ( 7 ) مگر مردى . * ( بِه جِنَّةٌ ) * ، به او ديوانگى ( 8 ) است ، يعنى ديوانه است . و الجنّة ، الجنون ، و الجنّة الجنّ ايضا ، قال اللَّه تعالى : مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ ( 9 ) ، و قال ( 10 ) تعالى : وَجَعَلُوا بَيْنَه وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً ( 11 ) . . . ، يعنى ديوانه ( 12 ) . * ( فَتَرَبَّصُوا بِه حَتَّى حِينٍ ) * ، مدّتى در حقّ او انتظار كنى باشد كه بهتر شود يا بميرد . و « حين » ، عبارت باشد از مدّتى نا معيّن جز كه دليلى باشد بر آن كه زمانى معيّن است .
نوح - عليه السّلام - چون از قوم چنين شنيد ، بر ايشان دعا كرد گفت : بار خدايا !
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : عبادت .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : بترسانيد .
( 3 ) . اساس : گفت ، به قياس با ديگر نسخه بدلها ، و فحواى عبارت تصحيح شد .
( 4 ) . آط ، آب ، آز : تكلَّف .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : جويد .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : از بشر .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مش : نوع .
( 8 ) . آج ، لب : ديونگى .
( 9 ) . سورهء ناس ( 114 ) آيهء 6 .
( 10 ) . آج ، لب : قوله .
( 11 ) . سورهء صافّات ( 37 ) آيهء 158 .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها است .