مجموع المعنى است ، براى آن گفت : . . . وَكُلٌّ أَتَوْه داخِرِينَ ( 1 ) .
* ( وَكُلًّا تَبَّرْنا تَتْبِيراً ) * ، و همه را هلاك كرديم ، تفعيل من التّبّار و هو الهلاك .
مؤرّج و اخفش گفتند : تتبير ، تكثير فعل باشد .
قوله : * ( وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ ) * - الاية ، آنگه تنبيه [ را ] ( 2 ) گفت : آمدند اين كافران بدان ديه كه باران بد بر او بارانيدند ( 3 ) ، يعنى سنگ ، و آن دههاى ( 4 ) قوم لوط بود پنج ديه : چهار را خداى هلاك كرد و يكى رها كرد كه آن عمل خبيث نكردندى . آنگه بر سبيل تنبيه گفت : * ( أَ فَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها ) * ، نمىبينند اينان اين ديهها را هلاك رسيده بيران شده در اين سفرها كه مىروند از كجا ايمناند كه به ايشان همان معامله رود ! آنگه گفت : ايشان اميد نمىدارند ، يعنى نمىترسند ، و اين « رجا » به معنى خوف است ، چنان كه گفت : ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّه وَقاراً ( 5 ) .
* ( نُشُوراً ) * ، زنده شدن را ، يقال : نشر اللَّه الموتى نشرا و نشورا ، اين فعل هم لازم است و هم متعدّى كالرّجع و الرّجوع .
* ( وَإِذا رَأَوْكَ ) * ، آنگه با خطاب رسول آمد گفت : چون تو را بينند اين كافران * ( إِنْ يَتَّخِذُونَكَ ) * ، « ان » ، به معنى « ما » ى نفى است ، هر كجا « ان » بود و به دنبال او « الَّا » ، بود به معنى « ما » ى نفى بود ، نگيرند ( 6 ) تو را جز به سخريّت و استهزاء .
* ( أَ هذَا الَّذِي ) * ، اين از جملهء آن جايهاست كه قول حذف كردند ، گويند : اين است كه خدايش به پيغامبرى فرستاد ، و مفعول به از كلام حذف كرد ، و كلام آنگه مشروحتر بودى كه او بر جاى بودى ، و التّقدير : اهذا الَّذي بعثه اللَّه رسولا . و گفتند : اين ، در شأن ابو جهل آمد و اين گفتار او گفت . و نصب « رسولا » بر حال است از مفعول .
* ( إِنْ كادَ ) * ، « ان » مخفّفه است از ثقيله ، و علامت او « لام » است در خبر او ، كقوله : . . . وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً ( 7 ) ، و تقدير آن كه : انّه كاد ، اى انّ الامر و الشّأن ، او انّ محمّدا كاد ، نزديك آن است كه محمّد ما را از خدايان ما گمراه گرداند ، اگر نه
هامش
( 1 ) . سورهء نمل ( 27 ) آيهء 87 .
( 2 ) . آط : ندارد ، از آب ، افزوده شد .
( 3 ) . آل : بارانيدن .
( 4 ) . مش : ديهاى .
( 5 ) . سورهء نوح ( 71 ) آيهء 13 .
( 6 ) . آج ، لب ، آل : منگرند .
( 7 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 143 .