و حسن بصرى آيت بر اين حمل كرد در حقّ يوسف - عليه السّلام - و در حقّ زليخا بر عزم .
حسن را از اين آيت سؤال كردند ، گفت : أمّا همّها فكان أخبث الهمّ و أمّا همّه فما طبع عليه الرّجال ( 1 ) من شهوة النّساء . و چون وجوه « همّ » مختلف باشد چنان كه مىبينى در حقّ يوسف - عليه السّلام - بر آن تفسير بايد دادن ( 2 ) كه به او لايق باشد و از اين وجوه شهوت و ميل طباع روا باشد ، و خطوره ( 3 ) بباله روا باشد ، و مقاربه هم روا باشد ، على بعض الوجوه ، ما دام تا عزم با او ( 4 ) نباشد ، و عزم روا نباشد به هيچ وجه ، ( 5 ) إلَّا آن است كه اگر بر عزم ( 6 ) حمل كنند ، آيت را بر وجهى تفسير بايد دادن ( 7 ) كه همّت و عزم متعلَّق نباشد به معصيت و آن وجه چنين بود : « و لقد همّت به و همّ بها » أى ، بضربها ( 8 ) و دفعها عن نفسه ، او همّت كرد به يوسف كه در او آويزد و يوسف همّت كرد به او ، به آن معنى كه او را بزند و براند و از خويشتن دور كند ( 9 ) اگر گويند بر اين ( 10 ) تفسير كه شما دادى چه تأويل بود اين را كه گفت : * ( لَوْ لا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّه ) * ، و دفع او از خويشتن طاعت باشد برهان از آن منع نكند ؟ گوييم ممتنع نباشد ( 11 ) كه چون يوسف - عليه السّلام - خواست تا او را بزند و دفع كند ( 12 ) و بعنف ، براند او را خداى تعالى برهانى بنمود كه يوسف از آن امتناع كرد چه در معلوم چنان بود كه اگر او را بزدى اهل او يوسف را بكشتندى يا تهمت بزدندى ( 13 ) بر او به زنا و او آن را حجّت خود كردى گفتى ( 14 ) او مرا استدعا كرد با زنا ، چون من امتناع كردم ( 15 ) مرا بزد ، پس بر اين وجه معنى اين بود اين آيت را ( 16 ) . * ( كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْه السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ ) * ، ما هم
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : طبع الرجال .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : داد .
( 3 ) . قم : خطور .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : به او .
( 5 ) . آج ، لب و .
( 6 ) . بم ، آج ، لب : اگر عزم .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : كرد .
( 8 ) . آو ، بم ، آب ، آج : يضربها .
( 9 ) . آج ، لب و به عنف براند او را .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : كه اين .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : نبود .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : و براند و از خويشتن دور كند .
( 13 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : به تهمت بردندى .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم كه .
( 15 ) . قم او .
( 16 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : معنى بود آيت را .