ايشان معصومان و مطهّرانند و پاكيزگان ( 1 ) ، و صغيره و كبيره بر ايشان روا نيست از آن جا كه ادلَّه عقل دليل كرده است بر عصمت ايشان ، چه در عقل مقرّر است كه تجويز صغاير و كباير ( 2 ) بر ايشان منفّر بود مكلَّفان را از قبول قول ايشان [ و استماع وعظ ايشان ( 3 ) ، و غرض قديم تعالى از بعثت ايشان قبول قول ايشان است ] ( 4 ) و امتثال أمر و اجابت دعوت ايشان ، آنچه قدح كند در آن ، واجب بود كه حق ( 5 ) تعالى ايشان را از آن معصوم و منزّه دارد ، و تجويز زنا ، كه من أكبر الكباير است و اعظم الخطايا و امّهات الذّنوب است واجب بود كه از آن منزّه باشند كه حظَّ او در تنفير بغايت و نهايت است .
امّا تفسير آيت بر وجهى كه مطابق ادلَّهء عقل بود و موافق مذهب حق آن است كه : حق تعالى همّت با هر يك ( 6 ) از ايشان اضافت كرد جز كه از قراين ادلَّه خالى نكرد آن را ، عقلى و قرآنى ، اگر چه مورد هر دو يكى است ( 7 ) از قراين همّت يوسف را حمل كنند ، على أحسن الوجه ، و همّت او را على وجه غير حسن ، كما يليق بهما ( 8 ) و حكّى اللَّه عنهما ( 9 ) . و اوّل آن است كه گوييم : همّ و همّت در كلام عرب بر معانى مختلف آمد : منها ، از آن جمله عزم بر كارى ، كقوله تعالى : إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ ( 10 ) . . . و كما ( 11 ) قال الشّاعر :
هممت ( 12 ) و لم أفعل و كدت و ليتنى
تركت ( 13 ) على عثمان تبكى حلايله
و كما قالت ( 14 ) الخنساء .
و فضّل مرداسا على النّاس حمله ( 15 )
و أن كلّ همّ همه فهو فاعله
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : كباير و صغاير .
( 3 ) . قم : بر ايشان منع استماع وعظ ايشان كند .
( 4 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : خداى .
( 6 ) . قم : به هر يك ، بم : بر هر يك .
( 7 ) . آو ، بم ، آز ، آج كه .
( 8 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج : بها .
( 9 ) . بم ، آب ، آز : عنها .
( 10 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 11 .
( 11 ) . اساس : كمال ، كه با توجه به ديگر نسخه بدلها و سياق عبارت تصحيح شد .
( 12 ) . بم ، آب ، آز : همّت .
( 13 ) . آو ، بم ، آب ، آز : تراكت .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : قال .
( 15 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : جملة .