ملك خود بيزار شدى ، به ملك من در آمدى لا جرم فردا مالك را با ملك و ملك [ من ] ( 1 ) كار نبود و بر مملوكان راه نبود كه : . . . ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ ( 2 ) .
قوله : * ( أَنْفُسَهُمْ ) * ، تنها و جانهاى ايشان . نفس مؤمن با مدينهاى ماند يا شهرستانى است ( 3 ) و جوارح او سواد و رستاق ( 4 ) آن است ، و عروقش مجارى مياه و جويهاى آن است ، و حواسّى ( 5 ) كه بر روى اوست ( 6 ) ، بروج آن است و آن شهرستانى است خوش و آبادان ، نزه و جامع . قال اللَّه تعالى : وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُه بِإِذْنِ رَبِّه ( 7 ) .
آنگه اين مدينه را چهار حدّ است : يكى ، با آدم ( 8 ) ابو البشر است : خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ ( 9 ) . . . ، و يكى با ابراهيم : مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ ( 10 ) ، يكى با محمد مصطفى :
لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ ( 11 ) . . . ، يكى با پدرت : ادْعُوهُمْ لآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّه ( 12 ) .
و اين مدينه را چهار در است : يكى ، بر توحيد و شهادت گشاده ، و ديگر به راه صدق ( 13 ) و زهادت نهاده ، و يكى با اخلاص و طاعت ، و يكى با جمعه و جماعت . اى عجب اگر مدينهء خربهء تو را چهار در مىبايد ( 14 ) ، علم رسول را يكى ( 15 ) نبايد ؟
نيز مالت را چهار حدّ است : يكى با زكات ، يكى ( 16 ) با صدقات ، يكى ( 17 ) با نفقات ، چهارم با صلات .
بعضى اهل علم گفتند : اشترى ، به معنى اختار ( 18 ) است ، چنان كه گفت :
أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى ( 19 ) . . . ، اى اختاروا الضلالة على الهدى ، گفت : نفس مؤمن اختيار كردم كه او مرا اختيار كرد ، و او را [ 116 - ر ] خواستم كه
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد .
( 2 ) . سورة توبه ( 9 ) آيهء 91 .
( 3 ) . آو ، آج ، بم ، لب : با شهرستانى و .
( 4 ) . آج ، لب : روستاق .
( 5 ) . آج ، مل ، مج ، لب : حواشى .
( 6 ) . آو ، بم : به روى است ، آج ، لب : بر او بست .
( 7 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 58 .
( 8 ) . آو ، آج ، بم ، لب كه .
( 9 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 1 .
( 10 ) . سورهء حج ( 22 ) آيهء 78 .
( 11 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 128 .
( 12 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 5 .
( 13 ) . آو ، آج ، بم ، لب : مصدّق ، مل ، مج : راه به صدق .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها مدينه .
( 15 ) . همهء نسخه بدلها : يك در .
( 17 - 16 ) . همهء نسخه بدلها : ديگر .
( 18 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : اختيار .
( 19 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 16 و 175 .