[ 101 - ر ] مكن . و اگر من دانستمى كه اگر استغفار براى ايشان بر هفتاد بيفزودمى ، خداى ايشان را بيامرزيدى بيفزودمى ، و آنگه نماز كرد بر او و دفن كرد او را ، عقيب آن جبريل آمد و رسول را - عليه السّلام - از نماز بر منافقان نهى كرد و اين آيت آورد ،
و لا تصلّ على احد منهم مات ابدا و لا تقم على قبره
يعنى به دفن او حاضر مياى ، من قولهم : قام فلان على فلان اذا قام بامره .
و در نماز مرده خلاف كردند ، بعضى گفتند : نماز نيست ، دعاست على عرف اللَّغة ، براى آن كه در او طهارت شرط نيست . و قراءت نيست على خلاف بينهم ، و ركوع و سجود نيست ، و اين مذهب اهل البيت است ، و بنزديك اهل البيت قراءت مكروه است و اين مذهب ابو حنيفه است و ابو يوسف و محمّد و ثورى و مالك و اوزاعى . و شافعى گفت : لا بدّ است از قراءت الحمد ، چه نماز به آن منعقد شود ، گفت : اگر نماز بر مرده به روز كند به قراءت الحمد اخفاف كند ، و اگر به شب باشد به قراءت الحمد جهر كند ، حملا ( 1 ) على صلوات اللَّيل و النّهار . و مذهب احمد .
حنبل همين است . اما تكبيرات در او پنج است ، بنزديك ما يك تكبير بكند و از پس او شهادتين بگويد ، و دوم تكبير بكند و از پس او صلات ( 2 ) بر محمّد و آل محمّد بگويد ، و سوم ( 3 ) تكبير بكند و دعا كند مؤمنين و مؤمنات را ، و چهارم تكبير بكند و دعا كند مرده را اگر مؤمن باشد و لعنت كند اگر منافق باشد ، و تكبير پنجم بكند و نماز به او ختم كند . و شافعى گفت : تكبير اوّل بكند و الحمد بخواند ، و دوم ( 4 ) بكند و شهادتين و صلات ( 5 ) و دعاى مؤمنان بگويد ، و تكبير سهام ( 6 ) بكند و دعاى مرده بگويد ، و تكبير چهارم بكند و سلام باز دهد . و به مذهب ما ، سلام بازدادن نيست در نماز مرده . و جملهء فقها در اين خلاف كردند و ميان ايشان خلاف است كه : سلام در او فريضه است يا سنّت . امّا طهارت در او شرط نيست ، و اگر چه اوليتر طهارت باشد ، و اگر تيمّم نكند نيز روا باشد ، براى آن كه او نماز نيست دعاست - چنان كه گفتيم . و شافعى گفت : نماز است و بى طهارت درست نباشد و تا آب يابد ، تيمّم درست نباشد در او . و به او حنيفه گفت : طهارت بايد و اگر آب يابند ، و اگر نيابند تيمّم روا بود .
قوله : * ( إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّه وَرَسُولِه ) * خارج است مخرج تعليل براى آن كه ، ايشان به
هامش
( 1 ) . اساس : جملا به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد .
( 2 ) . لب : صلوات .
( 3 ) . آو ، بم : سيم مل ، لب : سيوم .
( 4 ) . آج ، مل ، لب تكبير .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : صلوات .
( 6 ) . آو ، بم : سيم مل ، لب : سيوم .