فلان منزل فرود آمد ، لشكر به سر او فرست . رسول - عليه السّلام - بگفت با صحابه ، و گفت : پوشيده دارى . منافقان نامه نوشتند و او را اعلام كردند . خداى تعالى اين آيت بفرستاد : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّه وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ . . . ( 1 ) ، و اين آيت نيز بفرستاد در منافقان : * ( وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّه لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِه لَنَصَّدَّقَنَّ ) * ، الى قوله : * ( وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ ) * . چون حسن را بينى از منش سلام برسان و بگوى كه :
اصل اين حديث اين است . گفت : چون بنزديك حسن رسيدم ، گفتم : يا ابا سعيد ! برادرت عطا تو را سلام مىكند و اين حديث با او بگفتم . حسن دست من گرفت و مرا به اصحاب خود نمود و گفت : يا اهل العراق ! عاجز ( 2 ) آمدى از آن كه چنان باشى كه اين مرد حديثى شنيد از ما كه او را موافق نيامد ، صبر نداشت تا برخاست و رحلت كرد و اصل و معنى آن حديث به دست آورد . عطا ( 3 ) راست گفت ، اصل اين حديث در منافقان است و ممكن باشد كه شبههاى كه حسن را افتاد در آن كه فاسق منافق است اصل او از اين حديث بوده باشد . و نيز ممكن است اين حديث را تأويل كردن از وجهى دگر ، و آن چنان باشد كه گويند : ممتنع نبود كه رسول - عليه السّلام - به اين حديث آن خواست كه هر كه اين سه خصلت را كار بندد با اعتقاد ( 4 ) جواز و حسن ، او منافق بود .
قوله تعالى : * ( الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ ) * مفسّران گفتند : سبب نزول آيت آن بود كه ، رسول - عليه السّلام - صحابه را حثّ كرد بر صدقات . عبد الرّحمن عوف آمد و چهار هزار درم آورد و گفت : يا رسول اللَّه ! من هشت هزار درم داشتم ، چهار هزار براى عيال باز گرفتم و چهار هزار صدقه كردم . رسول - عليه السّلام - او را دعا كرد به بركه ( 5 ) ، گفت :
بارك اللَّه لكن فيما اعطيت و فيما امسكت ،
خداى تعالى او را چندان مال داد كه چون او را وفات آمد ثمن مال او ميان ايشان قسمت كردند صد و شست ( 6 ) هزار درم برآمد هر زنى را هشتاد هزار درم برسيد . و هم آن روز عاصم بن عدىّ بن العجلان بيامد و صد و شست ( 7 ) وسق خرما بياورد براى صدقه رسول - عليه السّلام - ببخشيد . و مردى نام او ابو عقيل الانصارىّ بيامد و صاعى
هامش
( 1 ) . سورهء انفال ( 8 ) آيهء 27 .
( 2 ) . مل : عاجز .
( 3 ) . مل : عطاء بن ابى رباح .
( 4 ) . آو ، آج ، بم ، لب : يا اعتقاد كند .
( 5 ) . مل : بركت .
( 7 - 6 ) . همهء نسخه بدلها : شصت .