فيه فهو منافق و ان صلَّى و صام و زعم انّه مؤمن : اذا حدّث كذب ، و اذا وعد اخلف ، و اذا اؤتمن خان .
عبد اللَّه مسعود گفت : اعتبروا ( 1 ) المنافق بثلاث : اذا حدّث كذب ، و اذا وعد اخلف ، و اذا عاهد غدر ، و تصديق ذلك في كتاب اللَّه : * ( وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّه . . . ) * الى قوله : * ( وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ ) * . و اين حديثها را ظاهر او موافق اصول نيست ، لا بدّ تخصيص بايد كردن او را يا تأويل نهادن ( 2 ) .
بكير بن معروف ( 3 ) گفت از ( 4 ) مقاتل حيّان ، گفت : من ( 5 ) بر قضاى سمرقند بودم ، اين حديث خواندم [ از ] ( 6 ) ابو سعيد مقبرى از ابو هريره ، گفت ، كه رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - گفت :
ثلاث من كنّ فيه فهو منافق : اذا حدّث كذب ، و اذا اؤتمن خان ، و اذا وعد اخلف
، گفت : اين حديث بر من سخت آمد ، و گفتم : كه باشد كه از اين خالى بود ؟ و از اين حديث بر خود بترسيدم و بر جملهء مردمان . قضا رها كردم و از سمرقند به بخارا آمدم و از علماى بخارا بپرسيدم ، از ايشان فرجى نديدم . به مرو آمدم و از علماى مرو بپرسيدم ، هيچ راحت نديدم . به نيشابور ( 7 ) آمدم ، هيچ فرج نديدم . شنيدم كه شهر بن حوشب به جرجان است ، آن جا رفتم و اين حال بر او عرض كردم ، از او بپرسيدم ، مرا گفت : من هم چون تو از اين حديث خايفم ، و لكن سعيد جبير به رى متوارى است ، آن جا رو و آن جا طلب كن و از او بپرس باشد كه او در اين چيزى شنيده باشد كه تو را و مسلمانان را در آن فرجى باشد . گفت : به رى آمدم و سعيد جبير را طلب كردم و اين حديث بر او عرضه كردم و معنى خبر از او بپرسيدم ، گفت :
تو را بر حسن بصرى [ 99 - ر ] بايد رفتن كه در اين خبر چيزى نمى دانم گفت .
برخاستم و به بصره رفتم . حسن بصرى را از اين حديث بپرسيدم ، و قصّه با او بگفتم ، گفت : رحم اللَّه شهرا و سعيدا ، از اين حديث نيمهاى ( 8 ) به ايشان رسيد و نيمهاى ( 9 ) نرسيد ، و آن چنان بود كه : چون رسول - عليه السّلام - اين حديث بگفت ، صحابه دل
هامش
( 1 ) . لب : اعتبر .
( 2 ) . مل : بايد نهادن .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : بكر بن معروف .
( 4 ) . آو ، آج ، بم ، لب : كه .
( 5 ) . مل : بكر بن معروف روايت كند كه از مقاتل شنيدم كه من .
( 6 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 7 ) . آو ، آج ، بم ، لب : نشابور .
( 9 - 8 ) . آو ، آج ، بم ، لب : نيمى .