بگريختند خداى تعالى عذر خواست [ 27 - ر ] براى ايشان ، گفت : إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّه عَنْهُمْ ( 1 ) . . . و عطا گفت ، آيت منسوخ است بقوله : الآنَ خَفَّفَ اللَّه عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً ( 2 ) . . . ، و كلبى گفت : هر كه را در كارزار بكشند اگر مقبل باشد و اگر مدبر ، شهيد است . و درست آن است كه فرار از زحف معصيتى كبيره است ، و اين قول عبد اللَّه عبّاس است ، و او گفت : اعظم الكبائر الشّرك باللَّه ثمّ الفرار من الزّحف و اين قول صادق و باقر است - عليهما السّلام - و دليل بر اين عموم آيت است . و الفاظ عموم را در قرآن واجب بود حمل كردن بر عموم الَّا كه دليلى باشد مخصّص [ كه آن را تخصيص كنند و آن جا لفظ عموم است و دليل مخصّص ] ( 3 ) نيست و آن آيت كه در روز احد آورد ، حجّت ماست براى آن كه گفت : عَفَا اللَّه عَنْهُمْ ( 4 ) . . . ، و عفو از گناه باشد ، اگر فرار از زحف گناه نبودى عفو نبايستى از خداى . و امّا قول ( 5 ) عطا كه گفت منسوخ است ، اگر تخصيص به دليل محتاج باشد نسخ اوليتر ، و لا دليل على نسخه . دگر آن كه : جمع از ميان هر دو آيت ممكن است از كجا دعوى نسخ توان كردن در آيت ، و آن خلاف قول جمله علماست . و قوله : * ( فَقَدْ باءَ ) * ، اى رجع ، و باء بكذا اقرّبه ، و البواء ، الكفو فى الدّم ، و قوله : * ( مُتَحَرِّفاً ) * ، * ( أَوْ مُتَحَيِّزاً ) * ، نصب ايشان بر حال باشد و روا بود كه بر استثنا بود ، كانّه قال : الَّا رجلا متحرّفا او متحيّزا ، آنگه صفت موصوفى محذوف باشد و هر دو وجه محتمل است .
قوله : * ( فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّه قَتَلَهُمْ ) * ، ابن [ عامر و ] ( 6 ) كسائى و حمزه ( 7 ) و خلف خواندند : و لكنّ اللَّه ، به تخفيف « نون » و رفع « اللَّه » ، براى آن كه حرف « انّ » و « انّ » و « كأنّ » و « لكنّ » ، اين هر چهار را چون تخفيف كنند ( 8 ) عملشان باطل شود .
حق تعالى در اين آيت باز نمود بر سبيل مبالغت كه آنچه رفت روز بدر نه به قوّت و
هامش
( 4 - 1 ) . سوره آل عمران ( 3 ) آيهء 155 .
( 2 ) . سوره انفال ( 8 ) آيهء 66 .
( 6 - 3 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 5 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن آن كس كه گفت - عطا و جز او - كه آيت منسوخ است .
( 7 ) . اساس و كسائى به قياس ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد ، لذا از متن حذف گرديد .
( 8 ) . اساس : كند به قياس آو و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .