تا آن جا حكايت است از ايشان آنگه اين كلام مبتداست : * ( كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ) * ، گفتند : همچنين تكذيب كردند و به دروغ داشتند پيغامبران را پيش از اين [ 123 - ر ] آنان كه پيش اينان بودند و « كذب » به تخفيف خواندند همچنين دروغ گفتند بر خداى آنان كه پيش ايشان بودند ، و بر قراءت عامّه كه « كذّب » خواندند دليل آن مىكند كه پيغامبر - عليه السّلام - بخلاف اين گفت كه ايشان گفتند تا ايشان او را تكذيب كردند .
* ( حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا ) * تا عذاب ما بچشيدند يعنى تا عذاب و هلاك ما به ايشان رسيد .
آنگه گفت يا محمّد بگو : * ( هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ ) * بنزديك شما علمى هست ؟ تا براى ما برون ( 1 ) آرى كه ما ندانيم تا بدانيم ، و اين بر سبيل تهكّم و سخريّت گفت با ايشان و انكار بر ايشان و آن كه باز نمايد كه ايشان را علمى نيست . آنگه گفت : * ( إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ ) * شما متابعت نمىكنيد مگر گمان را و الَّا دروغ نمىگويى ( 2 ) ، و الخرص الكذب و الحزر ايضا و معناهما متقارب ، براى آن كه نادره باشد كه آنچه حزّار ( 3 ) گويد ( 4 ) راست باز آيد چنان كه در او هيچ تفاوتى نباشد به اندك و بسيار ، پس حزر ( 5 ) بيشتر دروغ باشد ، و منه قوله : قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ ، اى الكذّابون حق تعالى ( 6 ) به اين آيت احتجاج كرد بر مشركان و مجبّران و باز نمود كه مجبّران هم آن مقاله مىگويند كه مشركان مىگويند ( 7 ) و مشركان نيز همان مقاله گفتند كه پيش ايشان گفتند ، و اين آيت من ادلّ الدّليل است بر بطلان قول مجبّره ( 8 ) و اضافت ايشان ارادهء كفر و قبيح ( 9 ) با خداى تعالى ، براى آن كه باتّفاق آيت وارد است مورد مذمّت و ملامت و عيب و تقريع بر گويندگان اين مقالت بنگر تا چه مقالتى باشد جبر كه خداى تعالى ملامت به شرك و كفر رها كند و ايشان را به جبر ملامت كند تا مثل در حقّ ايشان
هامش
( 1 ) . مج ، وز ، مل ، آج ، لب ، لت : بيرون .
( 2 ) . نمىگويى / نمىگوييد .
( 3 ) . مل ، آف : حراز .
( 4 ) . آف : گويند .
( 5 ) . مل ، آج ، لب ، بم ، آف ، لت : حرز .
( 6 ) . مل : سبحانه و تعالى .
( 7 ) . مج ، بم ، لت ، آن : گفتند .
( 8 ) . مج ، وز ، لت : مجبّران .
( 9 ) . مج ، وز ، لت را .