و كودك خود را بياوردى و گفتى : اى پسر ! اين مرد را مىبينى ( 1 ) ؟ من پير شدم و اين مردى جا دوست ، اگر مرا وفاتى باشد نبايد كه اين مرد تو را بفريبد ، زينهار ( 2 ) تا پيرامن او نگردى و سخن او نشنوى ! كودك عصا از دست پدر بستدى و آهنگ نوح كردى و خواستى تا او را به عصا بزند . نوح عند آن بر ايشان دعا كرد : * ( فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّه ) * ( 3 ) . اين حكايت دعوت نوح است كه نوح قوم را گفت : يا قوم ، و المراد يا قومى ، « ياء » بيفگنند ( 4 ) و به كسرهء « ميم » اكتفا كردند ( 5 ) . گفت اى قوم من :
* ( اعْبُدُوا اللَّه ) * ، خداى را پرستى ( 6 ) . و عبادت غايت خضوع باشد به دل در برابر نعمتى كه از بالاى آن نعمت نباشد و آن اصول نعم ( 7 ) . براى اين عبادت كس را نرسد و سزاوار نبود مگر خداى را - تعالى . آنگه گفت : عبادت شما بايد تا خاص بود و خالص خداى را تعالى چه با او خدايى نيست شما را . و « من » براى تأكيد نفى آورد ، لقولهم : ما فى الدّار من رجل لكن ( 8 ) رجلان مناقضه باشد . و كسائى و ابو جعفر خواندند : غيره ، بالجرّ صفة لاله و كسر « هاء » به اشباع ، هر كجا باشد و دگر [ 161 - پ ] مقريان به رفع « راء » و ضمّ « هاء » و اشباع به « واو » . و حجّت آنان كه به رفع خواندند آن است كه گفتند : بدل است از اسمى كه محلّ او رفع است و هو قوله : * ( ما لَكُمْ مِنْ إِله ) * ، و المعنى لا إله لكم . آنگه اگر « الَّا » آرى آن اسم كه از پس « الَّا » آيد جز مرفوع نباشد ، كقوله : وَما مِنْ إِله إِلَّا اللَّه ( 9 ) ، جار و مجرور در محل رفع است و آنچه ما بعد « الَّا » ست مرفوع است ، على انّه بدل منه ، كقولك : ما جاءنى الَّا زيد ( 10 ) . آنگه حكم « غير » حكم الاسم الواقع بعد الَّا باشد
هامش
( 1 ) . آف : مىبينيد .
( 2 ) . مج ، وز ، مل ، لت ، آج ، لب : زنهار .
( 3 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 59 .
( 4 ) . مج ، وز ، مل ، لت : بيفگند .
( 5 ) . مج ، وز ، مل ، لت : كرد .
( 6 ) . مج ، وز ، مل ، آج ، لب ، آف : پرستيد .
( 7 ) . مج ، وز ، مل ، لت است .
( 8 ) . آج ، لب ، ليكن .
( 9 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 62 .
( 10 ) . اساس ، مج ، وز : زيدا ، با توجّه به ديگر نسخه بدلها و سياق جمله تصحيح گرديد .