و دانست كه نيارند ( 1 ) تا دعوى ايشان مجرّد بماند از ( 2 ) مقبول نبود ، و قول اوّل ابو على گفت و دوم حسن بصرى ، آنگه گفت : اگر كسى آيد تا بر اين معنى گواهى دهد به دروغ تو گواهى مده ، اين تنبيه است بر آن كه هر گواهى كه دهند بر اين معنى همه دروغ باشد ، و نيز گفت : متابعت مكن هواها و آراء آنان را كه آيات مرا ( 3 ) دروغ داشتند و اين خطاب با رسول است و مراد امّت ، و روا باشد كه خطاب با رسول باشد و اگر چه داند كه او هرگز نكند ، چنان كه گفت : لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ ( 4 ) ، حق تعالى به اين آيت ما را نهى كرد از آن كه اتّباع كنيم مذاهب گروهى را كه مذهب و اعتقاد هوا دارند ، و مردم مذهب به هوا از چند وجه دارند : يكى از جهت تقليد آن كس كه تقليد او حق شناسد ، و يكى از آن كه شبهتى داخل شود بر او ، [ و ] ( 5 ) او آن شبهه دليل گمان برد از آن كه انعام ( 6 ) نظر نكرده باشد بر آن ثبات كند ، و يكى آن كه او را نشو و تربيت بر مذهبى افتاده باشد دشخوار آيد بر او مفارقت آن كردن كه ( 7 ) او الفت ( 8 ) گرفته باشد ، و يكى آن كه هيچ گرد نظر ( 9 ) نگردد و مشقّت آن بر خود ننهد ، از ميانه مذهبى گفته يا ناگفته ( 10 ) اختيار كند و آنان ( 11 ) را دين و طريقه گيرد .
* ( وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ ) * ، و نيز هواى آنان كه به قيامت ايمان ندارند . * ( وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ ) * ، و ايشان با خداى انباز گيرند من العدل و هو المثل ، و منه العديل للنّظير ( 12 ) ، يعنى آنان كه به خداى شرك آرند از بت پرستان و از جز ايشان ( 13 ) انباز گيرند و اگر چه اين ( 14 ) همه كافراناند ، و الكفر ملَّة واحدة و كفريك
هامش
( 1 ) . مج ، وز ، مل ، لت : ندارند .
( 2 ) . مج ، وز ، مل ، لت گواه .
( 3 ) . لت : به .
( 4 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 65 .
( 5 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز افزوده شد .
( 6 ) . آج ، لب ، آف ، چاپ شعرانى : امعان .
( 7 ) . مج ، وز ، مل با .
( 8 ) . مج ، وز ، لت : الف ، آن : اولفت .
( 9 ) . آج ، لب : الفت .
( 10 ) . لب : گفت .
( 11 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، لت : آن .
( 12 ) . مج ، وز ، لت : لنظر .
( 13 ) . مل : آنان .
( 14 ) . مج ، وز ، مل ، لت : اينان .