از ايشان كفر خواست كه شما را در امتثال ( 1 ) اين مقالات و محلات حجّتى نيست بر خداى ، بل خداى را بر شما حجّت است حجّتى بليغ رسيده به ( 2 ) آن جا كه قطع اعذار و شبهات كند و خداى را حجّت نباشد بر كافران تا چنين نگويند كه ما گفتيم ، چه اگر آن مقالت گويند كه مجبّران ( 3 ) گفتند و مشركان گمان برند ( 4 ) كه فاعل و خالق و محدث و منشى هر كفر و ضلالت و فضاى و قبايح خداست تعالى علوا كبيرا ( 5 ) ، و قدرت موجب ( 6 ) است و ارادت موجبهء مراد است و قدرت مع الفعل خداى آفريند و بنده چون محلّ فعل است خداى را اگر خواهد به خراباتش برد اگر خواهد به صومعه و اگر خواهد بتخانه ( 7 ) و اگر خواهد به كعبه ( 8 ) ، بنده را در اين هيچ اختيار و مشيّت نيست آنگه فردايش ( 9 ) به قيامت بر اين مناقشه كند و محاسبه و مؤاخذه حجّت بنده را باشد بر خداى ، خداى را بر بنده هيچ حجّت نباشد ( 10 ) . قوله : * ( فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ ) * اگر خواستى همه را هدى دادى ( 11 ) . دو وجه را محتمل است : يكى آن كه بر جبر بر ايمان داشتى مشيّت قهر و اكراه چنان كه گفتيم چند جايگاه ، يا اگر خواستى همه را هدايت كردى به ره بهشت و نعيم ( 12 ) ، براى آن نكرد كه حكمت ( 13 ) از او مانع است در تكليف و اين نكرد براى آن ( 14 ) خبر داد كه : إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه ( 15 ) ، و اگر ما را به فعل ( 16 ) رها كنند عفو كفّار مجوّز داريم .
* ( قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ ) * ، حق تعالى در اين آيت باز نمود كه طريق به صحّت
هامش
( 1 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، لت : امثال .
( 2 ) . آن : تا .
( 3 ) . مج ، وز : مخبران .
( 4 ) . مج ، وز ، مل ، لت : بردند .
( 5 ) . سورهء اسراء ( 17 ) آيهء 4 .
( 6 ) . مج ، وز ، مل ، لت : موجبه .
( 7 ) . مج ، وز ، مل : بيت خانه لت : بت خوانه .
( 8 ) . مج ، وز ، لت و .
( 9 ) . مج ، وز ، مل ، لت : فرداش .
( 10 ) . مج ، وز ، مل ، لت و .
( 11 ) . آج ، لب : هدايت كردى .
( 12 ) . مج ، وز ، مل ، لت و لكن .
( 13 ) . مج ، وز ، هدايت كردى .
( 14 ) . مج ، وز ، لت كه .
( 15 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 48 .
( 16 ) . مج ، وز ، مل ، لت : با عقل .