كرد ايشان را ، أعني مؤمنان را از ولايت و تولَّاى ايشان ، گفت : از ايشان تبرّا كنى ( 1 ) تا آنگه كه هجرت كنند در راه خداى .
و هجرت بر سه وجه بود : يكى هجرت مؤمنان با رسول - عليه السّلام - از مكّه به مدينه ، چنان كه خداى تعالى گفت : لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوالِهِمْ ( 2 ) ، و قوله : وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِه مُهاجِراً إِلَى اللَّه وَرَسُولِه ( 3 ) .
و دوم ( 4 ) هجرت كافران و منافقان باشد از كفر و نفاق با ايمان چنان كه در اين آيت هست ، و از اين جاست در باب امامت نماز كه : اگر جماعتى حاضر آيند و وقت نماز آن را تقديم كنند به امامت نماز كه قاريتر باشد قرآن بهداند ( 5 ) ، اگر در قراءت راست باشند ، آن كس كه [ فقيهتر باشد ، اگر در فقه راست باشند ، آن كس كه ] ( 6 ) در هجرت مقدّمتر باشد در عهد رسول بر هجرت حمل كردند ، و در عهد ما بر آن كه پدرانش در اسلام پيشتر ( 7 ) باشند .
و سهام ( 8 ) هجرت مؤمنان معاصى را من
قوله - صلَّى اللَّه عليه ( 9 ) : المهاجر من هجر ( 10 ) ما نهاه اللَّه عنه .
فان تولَّوا ، اگر برگردند و پشت بر اسلام و توحيد كنند و هجرت نكنند . * ( فَخُذُوهُمْ ) * ، بگيرى ( 11 ) ايشان را و بكشى ( 12 ) هر كجا يا بى ( 13 ) در حلّ و حرم ( 14 ) ، از ايشان هرگز دوست و يار مگيرى ( 15 ) كه ايشان دوستى را نشايند و يارى نكنند شما را . و قوله : * ( فَتَكُونُونَ سَواءً ) * ، اگر چه به « فاء » است و عقيب تمنّاست براى آن مرفوع است منصوب نيست كه جواب نيست ، بل تقدير اين است : ودّوا لو تكفرون فتكونون بر سبيل عطف ، كأنّه قال : و ودّوا أيضا لو تكفرون ( 16 ) سواء ، و مثله قوله :
هامش
( 1 ) . تب ، مر : كنيد .
( 2 ) . سورهء حشر ( 59 ) آيهء 8 .
( 3 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 100 .
( 4 ) . مر : دويم .
( 5 ) . اساس ، مت : قرآن به باشد ، مر : و قرآن بهتر داند ، با توجه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 6 ) . اساس ، مت : ندارد ، با توجه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 7 ) . كلمه در اساس به صورت « بيشتر » هم خوانده مىشود .
( 8 ) . تب : سيوم ، مر ، لت : سيم .
( 9 ) . مر و إله .
( 10 ) . آج ، لب ، لت : هاجر .
( 11 ) . تب ، مر ، لت : بگيريد .
( 12 ) . تب ، مر : بكشيد .
( 13 ) . تب ، مر : يابيد .
( 14 ) . تب ، آج ، لب ، مر ، لت و .
( 15 ) . تب ، مر : مگيريد .
( 16 ) . وز ، تب ، آج ، لب ، مر ، لت : تكونون .