راه عقل يا راه استدلال و فلسفه
شرح
اين راه هر چند دشوارترين راهها است اما از يك نظر كاملترين آنها است هر يك از راههاى سه گانه قلبى علمى عقلى از يك نظر رجحان دارد راه دل و فطرت از نظر شخصى كاملترين راهها است يعنى براى هر فرد بهتر و لذتبخشتر و مؤثرتر اينست كه از راه دل به خداوند راه بيابد همچنانكه قبلا اشاره شد آن نقطه اصلى كه راه اهل عرفان را از راه فلاسفه جدا مىكند همين نقطه است عرفا معتقدند كه دل و احساسات فطرى قلب را بايد تقويت كرد و پرورش داد و موانع آن را از ميان برد تا معرفت شهودى حاصل شود اما فلاسفه و متكلمين مىخواهند از طريق عقل و استدلال به خدا راه يابند بديهى است كه اين دو راه مانعه الجمع نيستند بعضى از اكابر هم سلوك عقلى كردهاند و هم سلوك قلبى به عقيده صدر المتالهين لزوما بايد سلوك عقلى و سلوك قلبى با يكديگر توام گردند .
بهر حال از جنبه فردى و شخصى قطعا راه اهل دل كاملتر است ولى شخصى است يعنى نمىتوان آن را به صورت يك علم قابل تعليم و تعلم براى عموم در آورد هر كس از آن راه ميرود خود باخبر مىشود اما نمىتواند ديگران را آن طور كه خود خبردار شده باخبر كند بر خلاف علم و فلسفه كه از طريق تعليم و تعلم تمام دريافتهاى افراد به يكديگر منتقل مىگردد .
راه مطالعه حسى و علمى خلقت از نظر سادگى و روشنى و عمومى بهترين راهها است استفاده از اين راه نه نيازمند است به قلبى صاف و احساساتى عالى و نه به عقلى مجرد و استدلالى و پخته و آشنا به اصول برهانى اما اين راه فقط ما را به منزل اول مىرساند و بس يعنى همين قدر به ما مىفهماند كه طبيعت مسخر نيروئى ماوراء طبيعى است و البته براى شناخت خدا اين اندازه كافى نيست .
توضيح اينكه مطالعه در آثار خلقت حد اكثر اينست كه ما را معتقد مىكند به وجود قوه شاعر و عليم و حكيم و مدبرى كه طبيعت را مىگرداند و اداره مىكند اما آيا آن قوه خدا است يعنى واجب الوجود است و خود مولود و مصنوع صانع ديگرى نيست علوم حسى و تجربه هاى طبيعى بشر از نفى و اثبات اين مطلب عاجز است وقتى كه اين احتمال آمد ناچار بايد اثبات كنيم فرضا قوه مدبر عالم خود مصنوع صانعى باشد در نهايت امر بايد منتهى گردد به صانعى كه قائم بالذات و غير مصنوع است و اين خود استدلال فلسفى است و بر عهده فلسفه است كه آن را اثبات نمايد يا نفى كند مطالعه طبيعت قادر به جوابگوئى به اين پرسش نيست .