ماشين حساب دقيقا جمع و تفريق و ضرب و تقسيم مىكند يك اتومبيل مجهز است به دستگاهى كه مجموع مسافتى را كه تا كنون طى كرده و دستگاهى كه سرعت حركت اتومبيل را نشان مىدهد و دستگاههائى كه تمام شدن روغن يا بنزين را اعلام مىكند دستگاه رادار از پيش وقوع خطر را اطلاع مىدهد يكدستگاه ساده قطبنما جهت را به طرز صحيح نشان مىدهد اين مقدار از راه يا بى و كار منظم از مجموع خواص فيزيكى و شيميائى اشياء استفاده و استنتاج مىشود و لازمه سازمان يافتن مواد و اشياء و حركات و آثار آنها است .
بدون شك نتيجه سازمان منظم و تشكيلات مرتب و حساب شده كار منظم و مرتب و حساب شده است اين نوع از راه يا بى از گذشته و عليت فاعلى سرچشمه مىگيرد يعنى از مجموع امورى كه داراى يك سلسله خواص فيزيكى و شيميائى مىباشند سازمانى بوجود آمده و اجزاء مجموعه به يكديگر مربوط شدهاند و لازمه قهرى و نتيجه جبرى مواد جمع شده به علاوه خاصيتهائى كه هر كدام دارند و به علاوه نظم و ارتباطى كه ميان آنها برقرار شده و آنها را به صورت يكدستگاه در آورده كار معين و راه پيمائى منظم است .
نوع ديگر از راه يا بى كه در اشياء مشاهده مىشود آن چيزى است كه گذشته و عليت فاعلى يعنى نظم مادى براى چنين راه يا بى كافى نيست آن نوع از راه يا بى حكايت مىكند از رابطه مرموزى ميان شىء و آينده اش و از عليت غائيه يعنى از يكنوع علاقه و توجه به غايت و هدف .
حركات و اعمال يكدستگاه تا آنجا كه مربوط به سازمان مادى شىء است قابل پيش بينى است يعنى نفس سازمان مادى و تشكيلات داخلى شىء كافى است كه با احاطه به آنها بتوان كارهاى آن را پيش بينى كرد زيرا مىتوان رابطه تاليفى و تركيبى مجموعه موادى كه در يكدستگاه كار گذاشته شده است و عملها و عكس العملهاى قهرى را بدست آورد و تا وقتى كه حركات و اعمال يك شىء در حدود عملها و عكس العملهاى طبيعى اجزاء شىء است و قابل پيش بينى است راه يا بى شىء نتيجه قطعى نظم سازمان او است و دليل جداگانه اى به شمار نمىرود اما اگر رسيد به مرحله اى كه آن شىء كار خاصى نبايد انجام دهد بر سر دو راهى است در عين حال آن شىء يكى از آن راهها كه او را بهدف مىرساند انتخاب مىكند اينجا است كه پاى هدايت نوع دوم به ميان مىآيد پس موجبات و مرجحات راه يا بى نوع اول در گذشته و عليت فاعلى شىء نهاده شده است و موجبات و مرجحات راه يا بى نوع دوم در عليت غائى و آينده آن شىء نهاده شده است در نوع اول شىء وجوب و ضرورت خود را از فاعل
اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسي ) — صفحة 49
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٩