انسان به عوامل طبيعت انطباق طبيعت به انسان است
2 هدايت و راه يا بى
از جمله آثار و علائمى كه در خلقت موجودات مشاهده مىشود و دليل بر دخالت نوعى قصد و عمد و تدبير است راه يا بى اشياء است هر موجودى علاوه بر ارگانيزم و سازمان منظم داخلى از يك نيروى مرموز برخودار است كه بموجب آن نيرو راه خود را بسوى آينده مىشناسد به عبارت ديگر اشياء و موجودات در عين اينكه به حسب ساختمان مادى و جسمانى كور و نابينا مىباشند يك نوع بينش مرموزى آنها را رهبرى مىكند اين بينش مرموز را در ماوراء ساختمان جسمانى اشياء بايد جستجو كرد اما اينكه ماهيت اين بينش مرموز چيست و چگونه مىتواند باشد آيا در درون اشياء نهفته است و يا صد در صد بيرونى است و يا از قبيل كشش يك نيروى قويتر است موجودات را بسوى كمال به اصطلاح فلاسفه از قبيل تحريك و تاثير معشوق است در عاشق بحث دامنه دارى است و به هر حال دليل و مؤيد وجود قدرت مدبرى است كه بر موجودات سيطره دارد و آنها را تدبير مىنمايد .
اين دليل غير از دليل نظم است دليل نظم مربوط است به تشكيلات و سازمان مادى و جسمانى و به عبارت ديگر ارگانيزم اشياء يك دستگاه صنعتى از قبيل اتومبيل يا ساعت يا كارخانه پارچه بافى داراى سازمان است داراى اجزاء و اعضاء و تشكل است هر جزء از اجزاء آن شهادت مىدهد كه براى كارى ساخته شده و قصد و عمدى در ساختمان آن به كار رفته است اما اتومبيل يا ساعت يا كارخانه پارچه بافى و هر واحد صنعتى ديگر از نيروى خاص راه يا بى بهره مند نيست يك رابطه مرموز ميان او و هدف دستگاه وجود ندارد كه بطور خودكار او را در جهت هدف خود هدايت كند بر خلاف واحدهاى طبيعى كه چنين است اينجا مطلب نيازمند به توضيحى است راه يا بى اشياء بر دو نوع است يكنوع آن لازمه جبرى سازمان داخلى است يعنى ممكن است سازمان و تشكيلات داخلى يكدستگاه آن چنان منظم باشد كه بطور خودكار راهى را كه بايد برود و كارى كه بايد بكند انجام دهد يكدستگاه ساعت آن چنان دقيق ساخته مىشود كه كار خود را بدون يك ذره تخلف انجام مىدهد يك سفينه فضائى آن چنان دقيق و منظم ساخته مىشود كه مسير خود را بدون انحراف طى مىكند و كارهائى كه بايد انجام دهد از قبيل عكس بردارى و مخابره دقيقا انجام مىدهد .
صنعت امروز بدين سو پيش ميرود كه ماشين جاى هوش انسان را مىگيرد