مىكند اينست كه حوادث و پديده هائى بوجود آورده و يا نشان داده و در معرض قضاوت مىگذارند ولى قضاوت از آن چيز ديگرى است و انسان قضاوت آن قاضى را در مورد حس و تجربه با يك حس و تجربه ديگرى نپذيرفته بلكه اضطرارا و جبرا قبول نموده و قضاوت او در همه جا يكسان و بايستى است .
گذشته از اين اگر راه اين بحث راه غلطى بود هرگز انسان با غريزه فطرى خود متوجه آن سامان نمىشد چگونه متصور است كه يك موجود خارجى با حركت خارجى خود بسوى هدف و آرمانى متوجه شود در حالى كه نه سوى و نه هدف در خارج هيچگونه وجودى نداشته باشد .
2 كسانى كه مىگويند معلومات ما تنها ارزش عملى دارند زيرا ما تنها آثار حسى را آن هم از طرق حواس خود مىيابيم و دليلى بر مطابقت آنها با خارج نداريم .
اگر كمى روشنتر شوند خواهند ديد كه اولا نسبت بخارج از خود و محسوسات خود مطلقا شكاك هستند و از اين روى ارزشى براى سخنى كه به ديگران مىگويند نيست .
و ثانيا براى معلومات بسيارى ارزش واقعى قائل شدهاند مانند علمشان بخودشان و معلومات حسى خودشان و آنچه در دنبال معلومات حسى مىآيد .
و درين صورت چه مانع دارد كه سخن از ماوراء طبيعت نيز از اين قبيل بوده باشد .
و ثالثا از براى همين بحث ارزش علمى قائل شدهاند .
3 و كسانى كه مىگويند قانون عليت و معلوليت ساخته تداعى معانى است اصولا شكاك مىباشند و ما پاسخ اين روش را در مقاله 3 و مقاله 9 داده و بى پايه بودنش را روشن ساختيم .
اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسي ) — صفحة 21
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢١