چون پاى كنجكاوى علمى به حس و تجربه بند است مىتوان نسبت بنتائج آنها اعتماد و اطمينان بدست آورد ولى ماوراء طبيعت داراى اين صفت نيست و از قلمرو حس و تجربه كنار است پس بايد گفت راهى به ماوراء طبيعت نداريم 2 مىگويند چون حواس ما تنها آثارى را محسوسات در دنبال تاثير ماده خارجى مىيابد هيچگونه واقعيتى را از خارج نمىتوان بدست آورد ( 1 ) تنها ارزشى كه اين ادراكات و افكار دارند ارزش عملى
شرح
اصلى را كه تجربه آن را تاييد نكرده است نپذيريم هيچ اصل تجربى را نيز نبايد بپذيريم و بايد يكسره راه سوفسطائيان را پيش بگيريم .
رابعا تجربيات بشر بر حسيات استوار است خطاى حس از خطاى عقل كمتر نيست اگر عقل بواسطه خطاهاى استدلال بايد غير قابل اعتماد معرفى شود حواس نيز بايد بواسطه خطاهاى بى اندازه اى كه دارند غير قابل اعتماد اعلام گردند .
حقيقت اينست كه همانطورى كه خطاى حواس سبب نمىشود انسان از محسوسات چشم بپوشد و بواسطه تكرار و تجربه مىتوان از خطاى حس پرهيز كرد خطاى برخى استدلالها نيز سبب نمىگردد كه انسان به كلى از استدلال عقلى چشم بپوشد و همه را بى اعتبار اعلام نمايد .
بشر با دقت و ممارست كامل و با به كار بردن احتياط فراوان در ماده و صورت استدلال ميتواند بيك سلسله براهين عقلى يقينى غير تجربى و غير قابل تشكيك نائل گردد عمده مسائل الهيات در فلسفه اسلامى با چنين براهينى اثبات مىشود چنان كه خواهد آمد بعدا در متن مقاله نيز به اين اشكال پاسخ گفته خواهد شد
( 1 ) اين ايراد از يك طرف به محدود بودن افكار و ادراكات بشر و از طرف ديگر به عدم واقع نمائى حواس ارتباط دارد .
نظريه محدود بودن افكار و ادراكات بشر و اينكه عقل انسان كوچكتر از اين است كه بتواند در باره ماوراء ظواهر و پديده هاى جزئى بينديشد منحصر به ماديين نيست عده اى از الهيون نيز چنين عقيده دارند در ميان علماء اسلام افراد زيادى بوده و هستند كه بحث علمى را در باره خدا و ماوراء طبيعت ناروا