.
شرح
يعنى ممكن است بگوئيم واجب تعالى وجود محض است و وجود محض تعدد پذير نيست و ممكن است بگوئيم واجب تعالى لا يتناهى است و هر چه لا يتناهى است تعدد پذير نيست صرافت و محوضت با عدم تناهى ملازم است و خارجا دو چيز نمىباشند اما مفهوما دو چيزند و همين جهت كافى است براى اينكه وضع برهان را تغيير دهد زيرا هر يك از اين دو حد وسط ملاك خاصى دارد على هذا اين برهان به دو نحو قابل تقرير است و در واقع دو برهان است نه يك برهان برهان سوم برهان تمانع است در قرآن كريم آمده است * ( لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا الله لَفَسَدَتا ) * يعنى اگر در آسمان و زمين در كل عالم غير از ذات خداوند خدايان ديگر مىبود آسمان و زمين تباه شده بودند و نبودند .
اين برهان را معمولا با يك صورت سطحى و عاميانه تقرير مىكنند خلاصه آن تقرير اينكه اگر مبدا و واجب الوجود متعدد باشد ميان خود آنها يعنى ميان خواستهاى آنها تمانع و تزاحم برقرار مىشود به اين معنى كه اراده هر يك مزاحم اراده ديگرى مىگردد در اين صورت يا اراده و قدرت يكى بر اراده و قدرت ديگرى غلبه دارد و يا اراده و قدرت هيچكدام بر اراده و قدرت ديگرى غلبه ندارد محال است كه اراده و قدرت يكى از آنها مغلوب واقع شود زيرا مغلوبيت با كمال و وجوب وجود منافى است و اگر هيچكدام غلبه نكنند جهان تباه مىشود زيرا اراده هيچكدام مؤثر نيست و وقتى كه اراده هيچكدام مؤثر نباشد رابطه جهان با واجب الوجود كه قطعى و ضرورى است قطع مىشود يعنى هيچ حادثه اى وقوع پيدا نمىكند بلكه هيچ موجودى وجود پيدا نمىكند و باقى نمىماند و اينست معنى فساد و تباهى عالم .
ولى اين تقرير صحيح نيست زيرا چه موجبى در كار است كه اراده ها و خواستهاى واجب الوجودها را مخالف و مزاحم يكديگر فرض كنيم بلكه الزاما بايد اراده ها و خواستها آنها را هماهنگ فرض كنيم زيرا فرض اينست كه هر دو واجب الوجودند و هر دو عليم و حكيمند و هر دو بر وفق مصلحت و حكمت عمل مىكنند و چون حكمت و مصلحت يكى بيش نيست پس اراده واجب الوجودها هر چند عددشان از ريگ بيابان و دانه هاى باران بيشتر باشد با يكديگر موافق و هماهنگ است .
تزاحم اراده ها يا ناشى از منفعت خواهى و خود پرستى است كه هر فردى فقط منافع شخص خود را در نظر مىگيرد و يا ناشى از جهل و نادانى و عدم تشخيص است هيچكدام از اينها در باره واجب الوجود قابل تصور نيست