بيان دويم
مشاهده ابتدائى بثبوت مىرساند و هم با كنجكاوى علمى بدست مىآيد كه اجزاء جهان با همديگر ارتباط وجودى دارند ( 1 ) و اين ارتباط
شرح
( 1 ) اين برهان با دو تقريرى كه در متن از آن شده منطبق است با برهان حدوث متكلمان و برهان امكان و وجوب فلاسفه اسلامى كه قبلا از ابن سينا نقل كرديم .
با يك تفاوت كه در بيان اين مقاله يك مقدمه علاوه به كار رفته است و آن اينست كه جهان با همه اجزاء و اجرام و عناصر و مركبات خود مجموعا يك واحد طبيعى و شخصى است و بتعبير اين مقاله يك واحد خارجى است .
بديهى است كه با علاوه شدن اين مقدمه كار برهان سهلتر و ساده تر مىشود .
خلاصه اين برهان اينست جهان به حكم قانون عمومى حركت خصوصا با توجه به حركت جوهرى ذاتى دائما در حال حدوث است و چون مجموعا يك وجود خارجى است پس يك واحد حادث است البته حادثى كه حدوثش تدريجى است و دائما در حال حدوث و زوال است و هر واحد حادث نيازمند به علت محدث است پس جهان به عنوان يك واحد حادث و به عنوان پديده واحد نيازمند به محدث و پديد آورنده است .
اگر كسى حركت عمومى جهان را منكر شود امكان ذاتى جهان و