.
شرح
نظير حركات مكانى و وضعى اشتدادى نيستند مثلا هنگامى كه جسمى از نقطه اى به نقطه ديگر انتقال مىيابد و يا به هنگامى كه به دور خود مىگردد به هيچ نحو در مكان و يا وضع او افزايشى پيدا نشده است پس صحيح نيست كه بگوئيم حركت مساوى با تكامل است .
جواب اينست كه حركت مساوى با تكامل است چيزى كه هست در حركات مكانى و وضعى همواره دو جريان در كنار هم و همراه هم رخ مىدهد و در نتيجه اشتداد رخ نمىدهد آن دو جريان يكى تكامل است و ديگرى تنقص توضيح اينكه جسم به واسطه بعد داشتن هر گاه مىخواهد مكان يا وضع تازه اى را اشغال كند و از حالت بالقوه يك مكان يا يك وضع به حالت بالفعل آن مكان يا وضع در آيد چاره اى نيست از اينكه مكان و وضع اول را رها كند تا وضع و مكان جديد را حيازت نمايد .
از نظر تحصيل و اكتساب مكان جديد و وضع جديد تكامل است ولى چون مكان سابق و وضع سابق را مقارن با حيازت مكان و وضع جديد رها مىكند خود به خود اشتداد صورت نمىگيرد اشتداد هنگامى صورت مىگيرد كه شىء ضمن حيازت حالت جديد حالت سابق را حفظ كند اما اگر حالت سابق را در همان حال رها كند در عين اينكه از لحاظ حالت جديد از قوه به فعل و از نقص به كمال سير كرده است اشتداد نمىيابد مجموعا مثل اينست كه در جا مىزند درست مثل اينست كه صاحب سرمايه اى ضمن اينكه در روز از يك معامله بخصوصى سود ويژه اى مىبرد از معامله اى ديگر همان مبلغ زيان كند نتيجه اينست كه در ميزان سرمايه تغييرى پيدا نمىشود يا مثل اينست كه در ظرفى مقدار معينى آب متواليا بريزيم و از يك مجراى خاص همان مقدار آب از آن طرف خارج شود نتيجه اينست كه مقدار آب همواره ثابت خواهد بود .
به هر حال هر جا حركت هست تكامل هست ولى اگر حركت و تكامل در جوهر اشياء واقع شود احيانا آثار خاصى از قبيل باز شدن گستردگى تنوع انتظام توسعه و غيره پيدا مىشود