نفسانى يا مطلق جوهر را از راهى كه اين دانشمندان نشان دادهاند اثبات نمىكنيم و چنانچه اينان پنداشتهاند غفلت نكردهايم بلكه چنان كه بيان نموديم نخست جوهر نفسانى را از مشاهده درونى خود اثبات كرده سپس در مورد جواهر خارجى با توضيحى كه داده شد قضاوت نمودهايم .
و حكم نامبرده ما اگر چه مستقيما از راه حس نيست ولى به راهنمائى مقدمه چندى منتهى به حس مىباشد كه ما هرگز نمىتوانيم آنها را نپذيريم .
و اينكه گفته شده علوم چنين كنجكاوى را يا نتيجه آن را كه محصول مستقيم حس نيست نمىپذيرد سخنى است ناآزموده و ناسنجيده زيرا اين موضوع و نظاير آن موضوعى است فلسفى و غير مربوط به علوم و هرگز علم نمىتواند در مسئله اى كه از ميدان بحث و كنجكاوى آن كنار است گفتگو كند .
روانشناسى و به ويژه روانشناسى تربيتى با كنجكاوى خود خواص نفس را مىجويد و بس و همچنين گياه شناسى يا فن كشاورزى خواص درخت را به دست مىدهد و بس ولى آيا نفس چيست ماهيت درخت كدام است هرگز مربوط به اين علوم نيست ما بارها در خصوص اين سخن كه علوم به غير حس اعتماد ندارند گفتگو كرديم پس در نتيجه اين دانشمندان نظر فلسفى را با نظر علمى خلط و در مورد بحث فلسفى با روش علمى قضاوت مىنمايند .
گذشته از اينها اين دانشمندان خواستهاند جوهر را انكار
اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسي ) — صفحة 307
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣٠٧