شىء وابستگى دارد به مجموع علل و عوامل خارجى وجود شىء و هر شىء در هر لحظه و در تحت هر مجموعه از عواملى يك نحو اثر دارد پس چنين اختلاف در آثار مستند به اختلاف در ذواتى نداريم گوئيم البته تا حدى تاثير علل و عوامل خارجى و تاثير زمان البته زمان نيز به اعتبار تغيير علل مؤثر است را در ذوات نمىشود انكار كرد و شايد هيچ مانعى نداشته باشد كه به تدريج ذاتى به ذات ديگر تبديل شود ولى اين مطلب را هم نمىتوان گفت كه صد در صد اختلاف آثار مربوط به اختلاف شرائط محيط است زيرا بديهى است كه اسب و الاغ و جو و گندم و گل بنفشه و گل گاو زبان در محيط واحد نيز مختلفند ممكن است گفته شود كه اختلاف آثار مربوط به اختلاف در ذوات است ولى اختلاف ذوات چيزى جز اختلاف در تركيبات عنصرى نيست پس اختلافات ذاتى راجع است به اختلاف در تركيبات عنصرى در جواب مىگوئيم اولا نقل كلام مىكنيم به اختلاف نوعى كه در خود عناصر اوليه است و شك نيست كه اگر عنصر واحد بود اين اختلافات رخ نمىداد و ثانيا در محل خود ثابت شده كه در مركبات مادامى كه صورت جديد پيدا نشود معنى ندارد كه اثر مختلف شود و الا لازم مىآمد كه اختلاف آثار فقط اختلاف در تركيب آثار بوده باشد و حال آنكه تركيبات شيمياوى و حيوانى خلاف اين مطلب را ثابت كرده است .
3 آيا مىتوان نظريه اى را كه در اسفار ذكر مىكند مبنى بر اينكه عنصر بسيط و ابسط يكى است و باقى عناصر تكامل يافته همان عنصر است پذيرفت .
اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسي ) — صفحة 258
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٥٨