در صفحه 203 نظر مىدهد كه امكان ذاتى و امكان استعدادى مرجعشان به عدم مانع است يعنى وجوب و امتناع به منزله مانعى از تاثير علت به شمار مىروند و همچنين صور متضاده موانع قبول يكديگر هستند و الا ماهيت در ذات خود همه صور را قبول مىكند .
آخوند در رساله حدوث تصريح مىكند كه امكان ذاتى و امكان استعدادى آن طور كه بعضى گمان كردهاند دو معنى نيستند اشتراك لفظى بلكه يك معنى هستند مشترك معنوى فرق اين دو از لحاظ منشا است و منشا امكان استعدادى حالت و صفتى است كه براى ماده حادث مىشود و گاهى مجازا به خود اين صفتها نيز امكان استعدادى اطلاق مىشود رجوع شود از رساله مبدا و معاد نيز تقريبا همين معنى استنباط مىشود .
ابن سينا در نمط پنجم اشارات كه در صنع و ابداع است در مقام اثبات اينكه هر حادثى مسبوق به ماده و مدتى است از راه اينكه هر حادثى مسبوق به امكان ذاتى قبلى زمانى است و اين امكان موضوع مىخواهد كه همان ماده بالمعنى الاعم است وارد شده و اين مطلب مورد ايرادات فخر رازى شده و خواجه جوابهايى مىدهد و خلاصه جوابهاى خواجه راجع به اينست كه امكان استعدادى از اعتبارات عقليه است و مىتوان گفت با اينكه خواجه در ابتدا عرض بودن امكان استعدادى را تسليم شده در آخر منكر عرض بودن شده و تسليم فخر رازى شده صاحب محاكمات به اشكالات كلام خواجه متوجه مىشود و بعد از راه ديگرى اثبات امكان
اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسي ) — صفحة 227
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٢٧