بعد از تقسيمى كه عنصر را مىكند به اينكه عنصر يا بوحدته عنصر است يا با شركت غير . . . در اواخر فصل به مناسبتى مىگويد حق اينست كه عنصر من حيث هو عنصر ماده من حيث هو ماده در جميع موارد مذكوره نيست مگر آنچه در ذاتش هيچ تحصلى جز تحصل قوه بودن نيست فجهه كون العنصر عنصرا سواء كان فى الدرجه الاولى من غير تخصص او فى الدرجه الثانيه بسب انضمام ما يخصه و اعتباره معه ليس الا العنصر الاول الذى هو بذاته . . .
آنچه در ضمن اين فصل استنباط مىشود موافقت دارد با آنچه در فصل اقتران ماده و صورت در مباحث ماهيت گفت كه قبلا بيان شد و حاصل مطلب اينكه در ماده ثانيه نيز آنچه حامل قوه است واقعا و بالذات همان هيولاى اولى است و صورى كه ما آنها را جزء ماده فرض مىكنيم واقعا ماده و حامل قوه نيستند البته در اينجا اين سؤال باقى است كه آيا آن صور واقعا جزء صورتند يا نه و البته نمىتوانند نه جزء ماده و نه جزء صورت باشند زيرا شىء واحد نمىتواند دو ماده يا دو صورت مستقل داشته باشد و بنا بر اينكه جزء صورت باشند به چه معنى است آيا به اين معنى است كه آن صور بمرتبتها محفوظ است و چون متقوم به صورت كامله هستند به نحو كثرت در وحدت جزء صورت به شمار مىروند و يا به اين معنى است كه آن صور بمرتبتها محفوظ نيستند بلكه بكماليتها محفوظ مىباشند و اين مسئله عمده باب هيولا و صورت است .
در صفحه 172 چندان مطلب تازه اى راجع به امكان استعدادى ندارد .
اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسي ) — صفحة 226
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٢٦