چه قدمهايى بر داشته شده و بلكه اول فلاسفه طرفدار هر نظريه اى را بشناسيم .
طرفدار نظريه اول متكلميناند و فلاسفه قدمهاى بزرگى براى ابطال نظريه آنان بر داشتهاند كه از راه برهان لمى و انى آن را باطل كردهاند و طرفدار نظريه دوم آتميستها هستند و ماديين قرن 18 جدا از اين نظر پيروى مىكردند ولى ظاهرا با پيشرفتهائى كه مخصوصا امروز در زيست شناسى و غير آن شده ديگر جهان را روى اصول مكانيسم نمىتوان توجيه نمود و فلاسفه قديم در مسائل مربوط به صور نوعيه گامهاى نسبتا مفيدى در اين راه بر داشتهاند و طرفدار نظريه سوم عموم حكماء بعد از ارسطو مىباشند و مخصوصا ابن سينا را بايد طرفدار جدى اين نظريه دانست براهين اثبات حركت جوهريه و مخصوصا برهان قوه و فعل به سبكى كه آقاى طباطبائى در مقاله عربى قوه و فعل آن را بيان كردهاند براى اثبات اين منظور و ابطال نظريه ابن سينا و غير آن كافى است 23 ما در بحث منظومه اثبات كرديم كه تركيب انضمامى معنى ندارد و تركيب حقيقى ملازم با اتحاد است و بنا بر اين نمىتوان ماده را در خارج ضميمه صورت فرض كرد بلكه بايد واقعا ماده و صورت را دو مرتبه از يك واحد دانست و حالا بايد ديد اين نظر جز با فرض حركت در جواهر صوريه قابل فرض هست يا نيست قبلا گفتيم كه جز در حركت اتحاد قوه و فعل متصور نيست .
24 ما قبل از اينكه در مقام اثبات حركت جوهريه برآييم و ابطال كون و فساد بكنيم بايد ببينيم اساسا معناى قوه و فعل و امكان و فعليت
اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسي ) — صفحة 195
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٩٥