علت و تاثر ماده از علت كه البته مسبوق به استعدادى است استعداد ديگرى حادث مىشود پس قوه و استعداد گاهى مقدمه تاثر و گاهى مولود تاثر ماده اى از علتى است تاثر قبول اثر و انفعال است و اين قبول در اثر قوه و استعداد قبلى پيدا مىشود .
اينجا است كه اين سؤال پيش مىآيد كه بنا بر اينكه ماده قابل است و اين قبول در اثر يك صفت وجودى كه نام آن صفت قوه و استعداد است پيدا مىشود خود آن صفت يعنى قوه از كجا پيدا مىشود يعنى ماده آن صفت را به چه وسيله قبول مىكند و از چه علتى قبول مىكند آيا صفت قوه و استعداد در ماده مسبوق به علت فاعلى و دهنده و مسبوق به قوه و استعداد ديگرى است و اين محال است .
جواب اين سؤال اينست كه هر چند احيانا اين تعبير در باره قوه و استعداد مىشود كه در ماده اى نبود و پيدا شد يا بود و معدوم شد و يا گفته مىشود كه فلان علت معد و موجد استعداد است و يا گفته مىشود كه امكان استعدادى كيفيتى است از كيفيات و به نظر مىرسد كه از معقولات اوليه است ولى حقيقت اينست كه اينطور نيست .
ما در مقاله علت و معلول آنجا كه علل چهارگانه ارسطوئى را شرح مىداديم در باره علت مادى گفتيم كه آن چيزى است كه اثر فاعل را مىپذيرد و قبول مىكند گفتيم كه خاصيت ماده قبول و انفعال است و علت مادى آن است كه صورت و اثر فاعل را قبول مىكند و به خود مىپذيرد هر چند اين پذيرفتن او شدن است يعنى همان طورى كه ايجاد دادن چيزى چيز ديگرى را به ثالثى نيست پذيرفتن و قبول نيز لازم نيست كه پذيرنده شيئى و پذيرفته شده شيئى ديگر و پذيرش واقعا سه واقعيت بوده باشد بلكه به اينطور است كه پذيرش و پذيرفته شده دو عينيت و واقعيت نيست بلكه پذيرش ماده صورت را عين تحقق يافتن و واقعيت يافتن صورت است و پذيرنده نيز هر چند قبل از پذيرش غير از پذيرفته شده است ولى با
اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسي ) — صفحة 163
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٦٣