.
شرح
طبيعى اولا وجود ماده قبلى شرط است ثانيا هر ماده طبيعى براى هر صورت طبيعى كافى نيست مواد طبيعى از پذيرفتن بسيارى از صور طبيعى ابا و امتناع دارند يعنى نپذيرفتن آنها بسيارى از صور را نه بدان جهت است كه عامل پديد آورنده فاعل وجود ندارد بلكه بدان جهت است كه بالذات از پذيرفتن آن صور ابا و امتناع دارند مثلا اگر هسته خرما تبديل به انسان نمىشود و نطفه انسان تبديل به انسان مىشود نه بدان جهت است كه عوامل و شرائط پديد آورنده در مورد نطفه انسان موجود است و در مورد هسته خرما موجود نيست فرضا همه آن شرائط موجود شود باز هم هسته خرما تبديل به انسان نمىشود آرى اگر هسته خرما در مسير ديگرى كه امكان و استعداد آن را دارد قرار گيرد و تدريجا تبديل به نطفه شود تبديل به انسان مىشود ولى اين مطلب ديگرى است سخن در اينست كه هسته خرما تا هسته خرما است استعداد تبدل به انسان شدن را ندارد بر خلاف نطفه انسان هر ماده طبيعى كه بخواهد يك صورت طبيعى را بپذيرد بايد قبلا امكان آن را همراه داشته باشد و به اصطلاح فلسفى بايد حامل قوه و استعداد آن صورت باشد در صنعت از اين جهت اين قانون وجود دارد كه صنعت نيز نوعى عمل طبيعى است در كارگاه بزرگ طبيعت دائما تغير و تبدل رخ مىدهد و يك چيز چيز ديگر مىشود تغيرات و تبدلاتى كه در طبيعت صورت مىگيرد با تغيرات و تبدلات صناعى قابل مقايسه نيست در آينده ثابت خواهيم كرد كه طبيعت جز شدن و تغير و تحول نيست تغيراتى كه به وسيله صنعت رخ مىدهد سطحى است و با همه تغير نامها و شكلها از حدود مربوط كردن و پيوند دادن نيروهاى موجود در طبيعت و تنظيم آنها تجاوز نمىكند اما تغيرات طبيعى تا عمق جوهر اشياء نفوذ دارد اشياء در تغيرات طبيعى تغيير ماهيت مىدهند و به راستى يك ذات و جوهر تبديل به ذات و جوهر ديگر مىشود چنان كه عن قريب توضيح خواهيم داد .
در طبيعت همواره چيزى چيز ديگر مىشود بلكه طبيعت عين شدن است خواه آنكه بگوئيم در طبيعت همواره چيزها چيز ديگر مىشوند يا