.
شرح
نيست بنا به نظريه هگل هر حركت بسيط و مفرد نيز مرحله اثبات نفى نفى نفى مىتواند داشته باشد و از اين جهت با مركب فرقى ندارد اگر ايرادى بر نظريه هگل باشد همان ايراد اول است نه اين ايراد .
پاسخ اين است كه اين اشكال صحيح است در صورتى كه هگليستها حركت را يك امر متصل ممتد بدانند اما اگر چنان كه در متن آمده حركت را مثلا حركت بسيط مكانى را عبارت از يك سلسله دانه هاى ريز مكانى كه پهلوى يكديگر چيده شدهاند بدانند مرحله دوم مىتواند نفى اول باشد ولى مرحله سوم تركيب آن دو نخواهد بود .
مثلث تز آنتىتز سنتز به معنى اينكه شىء از يك حالت بالخصوص به ضد آن حالت كشيده شود و در مرحله بعدى يك حالت متعادل و متكامل كه مشتمل باشد هم بر عناصر ضد اولى و هم عناصر ضد دومى و در عين حال در سطح عاليترى از آن دو قرار گرفته باشد مطلبى است كه فى الجمله صحيح است ولى نه به صورت يك قانون عمومى و فلسفى كه شامل همه اشياء اعم از بسيط و مركب ماده و فكر باشد و نه به صورت يك امر دائمى كه الزاما آن حالت متعادل و متكامل نيز به نوبت خود به سوى ضد خود كشيده شود و مرحله عاليترى را طى كند و اين جريان تا بى نهايت ادامه يابد .
مثلث تز آنتىتز سنتز در بسائط بلكه در مركبات حقيقى كه يك واحد واقعى را تشكيل مىدهد و به اصطلاح داراى يك صورت واحد نوعى است از قبيل واحد گياه و واحد حيوان و واحد انسان جارى نيست انسان در سير تكاملى خود چنين نوساناتى را طى نمىكند و در داخل وجود انسان چنان قواى متضادى كه منجر به چنين حركتى بشود وجود ندارد اين مثلث تنها در مركباتى وجود دارد كه مركب واقعى نيستند بلكه مركب اعتبارى مىباشند و اجزاء آن مركب تاثيرات متضادى در يكديگر مىنمايند از قبيل جامعه .
اين سير تثليثى از آن ناشى مىشود كه اشياء تاثيرات متضادى در يكديگر دارند و با هم از جهتى در حالت جنگ و نزاع مىباشند اشياء به حسب طبيعت اولى خود يك سير آرام مستقيم و متكاملى را دارند و در اثر برخورد با