پايه دوم نيز بهره اى از تكامل را دارد .
ولى اين تكاپوى بيهوده اى است زيرا اين حقيقت را كه پايه دوم تكامل يافته پايه اول است توضيح نمىدهد 3 قانون نامبرده به فرض صحت و تماميت خود تنها در بخشى از جهان هستى يعنى مركبات مادى مانند نبات و حيوان و انسان و متعلقات آنها مىتواند قابل اجرا بوده تحول و تكامل را توضيح دهد ولى در بسايط و حركات مفرده كه مجموعه اى از آنها يك مركبى را به وجود مىآورد قابل اجرا نيست مثلا يك حركت مكانى كوتاهى كه فرض مىكنيم به عقيده اين دانشمندان مجموعه اى از دانه هاى مكانى است كه پهلوى همديگر چيده شده و هرگز با همديگر وحدت و اتصال ندارند در هر سه دانه مكانى مفروض دومى نفى اولى است ولى سومى نمىشود مجموع نفى و اثبات اولى و دومى شود زيرا اين فرض با فرض بساطت منافى است . ( 36 )
شرح
( 36 ) اين ايراد بر اصل قانون مثلث تز آنتىتز سنتز وارد است خواه آن را مانند هگل بر اساس تناقض و تركيب وجود و عدم فرض كنيم و خواه مانند شلينگ و فيخته هر سه مرحله را اثباتى بدانيم خلاصه ايراد اينست كه جريان تثليثى طبيعت بر فرض صحت تنها در مورد مركبات صادق است يك مركب را مىتوان گفت تركيبى است از دو ضد اما در باره بسيط فرض تركيب و اينكه حقيقت و ماهيتش عبارت از اجتماع دو ضد است غلط است و از طرفى وجود عنصر بسيط يا حركت بسيط را نمىتوان منكر شد زيرا اگر بسيط نباشد مركب هم نيست اينجا ممكن است گفته شود كه اين ايراد تنها در تعبير متقدمان بر هگل كه هر سه مرحله را اثباتى مىدانستند وارد است اما بر هگل اين ايراد وارد