2 اين قانون گذشته از اينكه درست تنظيم نشده و مشتمل بر جزء زائد است فاسد نيز هست زيرا در هر سه مرتبه متوالى از جريان حوادث تحقق تكامل مرتبه اول را از مرتبه دوم نفى كرده به دست مرتبه سوم مىسپارد و حال آنكه چنان كه بيان كرديم تكامل در مرتبه
شرح
از چند نظر است 1 از نظر مسئله توليد ضد ضد خود را و اينكه آيا هر تصور و وضعى به سوى ضد خود كشيده مىشود .
2 از نظر مسئله سير تثليثى طبيعت و اينكه آيا طبيعت هميشه از ضدى به ضد ديگر و از آن به سوى حالت تركيبى آن دو ضد سير مىكند و هر چيزى تركيبى است از دو ضد كه در دو مرحله پيشين از آنها گذشته است .
3 از نظر تعبير هگلى مثلث تز آنتىتز سنتز كه به صورت اثبات نفى نفى در نفى بيان كرده است و بر اساس اصل تناقض آن را بنا نهاده است يعنى از اين نظر كه آيا ماهيت هر مرحله اى نسبت به مرحله پيشين نفى و عدم است و يا عدم بودن هر مرحله نسبت به مرحله قبلى يا بعدى اعتبارى بيش نيست و ماهيت همه مراحل اثباتى است .
4 از نظر اينكه آيا تكامل بر روى سه پايه قرار گرفته است آيا تكامل را با دو پايه نيز مىتوان توضيح داد ايراد اولى كه در متن ذكر شده بر تعبير هگلى مثلث وارد است كه ماهيت پايه دوم را عين نفى پايه اولى و ماهيت پايه سوم را نفى مركب مىداند خلاصه ايراد اينست كه نفى و عدم يك اعتبار ذهنى است نه يك واقعيت خارجى و آنچه در مرحله دوم عدم اعتبار مىشود خود اثبات است و در متن واقع جز اثباتهاى متوالى چيزى نيست عدم يك عنصر واقعى نيست كه بتوان فرض كرد واقعيتى تبديل به آن بشود و يا از تركيب آن با چيز ديگر حقيقت يا واقعيتى تشكيل گردد البته اين ايراد بر اساس نظريه اى است كه شدن را جمع نقيضين مىداند