شرايط زمانى و مكانى هر حادثه بايد از كار بيفتد و در اين صورت
شرح
سخنانى داشتند كه با اصالت وجود سازگار بود صدر المتالهين كه قائل به اصالت وجود شد و آن را با براهين عقلى و فلسفى اثبات كرد از آراء و عقائد عرفا الهام مىگرفت چيزى كه هست مشار اليه براى نظريه آنان مبناى عقلى و فلسفى پيدا كرد همانطورى كه در بسيارى از موارد ديگر نيز نظريه عرفا را تاييد كرده و براى آنها مبانى عقلى و فلسفى محكمى تاسيس كرده است على هذا صدر المتالهين را نمىتوان مبتكر اصالت وجود دانست ولى قطعا يگانه كسى كه نظريه اصالت وجود را به صورت يك نظريه قطعى فلسفى در آورد و مقدمات و مبادى آن را بدست آورد و تا حد زيادى از لوازم و نتائج آن استفاده كرد صدر المتالهين است .
از مجموع آنچه تا كنون گفته شد معلوم شد كه مسائل وجود و بالاخص دو مسئله اساسى آنها اصالت وجود و تشكك وجود بيش از آن اندازه كه مستند به فلسفه قديم يونان است از يكطرف مستند به نظريه عرفا است و از طرف ديگر در نتيجه مبارزه با عقائد متكلمين پيدا شده .
آنچه تا كنون گفته شد مختصرى بود از تاريخ تحول مسائل وجود و اگر بنا بشود دقيقا بحث شود با استناد به اقوال و آراء فلاسفه هر زمانى بسيار طولانى خواهد شد .
اينجانب در نظر دارد تحت عنوان تحول منطق و فلسفه در اسلام مسائل منطق و فلسفه را يكايك مورد بررسى قرار دهد و ميراث قديم يونان را از آنچه بعد افزوده شد روشن كند و ضمنا ارزش واقعى نظريه ها را بيان نمايد مقدمات اين كار تا اندازه زيادى فراهم شده و يادداشتهاى مفيدى نيز در اين زمينه تهيه شده اين مختصرى كه در اينجا راجع به تحول مسائل وجود بيان شد نمونه اى بود از اين موضوع و مطمئن است كه با روشن شدن اين موضوع ابتكارى حقائق زيادى روشن خواهد شد .
در اينجا چند قسمت ديگر نيز مربوط به موضوع باقى ماند كه مجال بحث از آنها نيست يكى موضوع انتساب نظريه تشكك وجود به حكماء ايران باستان فهلويون يكى ديگر انتساب اين نظريه به افلاطونيان جديد و بالاخص شخص افلوطين و يكى تجزيه و تحليل بحث جديدى كه اخيرا در اروپا بنام ازيستانسياليسم شايع است و آن نيز بعنوان اصالت وجود خوانده مىشود اميد است توفيقى حاصل شود و در جاى ديگر اين موضوعات محل بحث قرار گيرد