است حقيقت تشكيكى باصطلاح منطق .
واقعيت هستى بحسب تمثيل مانند نور مىباشد كه به نظر سطحى از جهت قوت و ضعف گوناگون است .
نه مرتبه ضعيف وى نور آميخته بظلمت است و نه مرتبه قوى او نور و چيزى ديگر .
شرح
بيشترى در اطراف اين مسئله بدهيم قبل از ورود بمطلب نكات ذيل را بيان مىكنيم 1 هر چند تحقيق در وحدت و كثرت واقعيت عينى سابقه ممتد و طولانى در تاريخ فلسفه دارد ولى از اول به اين صورتى كه امروز مورد مطالعه ما است نبوده بلكه تدريجا به اين صورت در آمده و اين جهت چنان كه خواهيم ديد معلول پيشرفتهاى ديگرى است كه در ساير مسائل رخ داده مخصوصا نظريه اصالت وجود و اعتباريت ماهيات شكل و قيافه اين مسئله را به كلى تغيير داده است و بديهى است كه در اين مقاله با توجه باصالت وجود نظريه بالا داده شده است .
2 گاهى در ضمن مسائل فلسفى به مسائل ديگرى بر مىخوريم كه آنها نيز كم و بيش مربوط به بيان يكنوع وحدت و يگانگى يا كثرت و بيگانگى موجودات جهان است مثل تحقيق در اينكه آيا همه موجودات جهان از اصل واحد بيرون آمدهاند يا اينكه آيا بر همه موجودات نظام واحد حكومت مىكند و همه تحت قانون واحد يا اراده واحدى اداره مىشوند يا اينكه آيا همه موجودات بسوى غايت واحد و هدف واحدى مىشتابند آن اصل واحد يا آن نظام واحد يا آن غايت واحد چيست .
البته اين مسائل نيز به نوبه خود يك سلسله بحثهاى كلى و عمومى است و همه مربوط به بيان يكنوع وحدت و يگانگى يا كثرت و بيگانگى واقعيتهاى عينى است و فلسفه بايد به پاسخ آنها بپردازد ولى آنچه فعلا مطمح نظر ما است غير از اينها است و از نظر فنى مهمتر و اساسىتر و مقدم بر آن مسائل است و اول بايد تكليف اين مسئله روشن شود تا بعدا بانها نوبت برسد .
3 سابقا يادآورى شد و از ضمن مسائل گذشته نيز معلوم شد كه مسائل وجود كه در اين مقاله طرح شده بعضى صرفا جنبه ذهنى دارد و بعضى صرفا جنبه عينى و بعضى ذو جنبتين است مسئله وحدت و كثرت واقعيت صد در صد جنبه عينى دارد و محتاج به توضيح نيست كه اين مسئله يك مسئله كلى و