آرى فلسفه عاليه در مورد آفريدگار بيك معنى باريكتر كه از سطح اين بحث بالاتر است غرض و غايتى اثبات مىكند .
از بررسى حقيقت غايت دو نظريه ذيل استنتاج مىشود 1 در جهان هستى اتفاق وجود ندارد 2 بخت خوب يا بد شانس موهوم و بىحقيقت است
شرح
ادراك مخصوص است بنحو ديگر صورت مىگيرد آنچه را كه ساير موجودات به حكم طبيعت يا به حكم غريزه انجام ميدهند انسان موظف است كه در پرتو انديشه و عقل و اراده انجام دهد طرز هدف گيرى انسان به اين نحو است كه در پرتو هوش و انديشه هدف كمالى خويش را تشخيص مىدهد و ميل و اشتياقش نسبت به او تحريك مىشود و آنگاه در انديشه فرو ميرود كه به چه وسيله بان مقصود برسد بهترين وسيله اى كه به نظرش رسيد اراده اش متوجه او مىشود و آن را انتخاب مىكند و بسوى هدف مىشتابد در انسان كار وسيله هدف است وسيله واقع شدن كار در انسان به اين نحو است كه از تصور و انديشه و ميل بهدف و تصديق بوسيله بودن وسيله اراده وسيله توليد مىشود و بالنتيجه وسيله ايجاد مىشود مثلا از تصور و اشتياق به سيرى و تصديق به اينكه دست دراز كردن وسيله اين هدف است اراده دست بردن بسوى غذا پيدا مىشود و روى اين جهت ما مىگوييم كه دست بردن بسوى غذا براى سير شدن انجام گرفت حالا اگر فرض كنيم اين عمل نيز مثل هزاران هزار عمل ديگر كه در وجود خود انسان و ساير حيوانات مخفى از شعور انجام مىيابد و همه وسيله سير شدن يا مانند آنست انجام مىگرفت و طبيعت آن را به عهده عقل و ادراك و اراده انسان واگذار نكرده بود آيا واقعا در آن صورت اين عمل غائى نبود چه فرق است بين حركت دست انسان و ترشحات غدد بزاق كه براى كمك هضم انجام مىيابد چه فرقى هست بين جويدن غذا بوسيله دندان كه با اراده و اطلاع انجام مىگيرد با زير و رو كردنهاى متوالى معده كه به همين منظور صورت مىگيرد چه فرقى هست بين حركت دست بسوى غذا و حركات مخصوص لوله مرى براى رساندن غذا از حلق به معده غايت و فعل فعل و غايت نسبت به يكديگر عليت متقابل دارند يعنى هم فعل علت