شده كه پيوسته بواسطه وى در جنب و جوش است بى اينكه دليلى بثبوت فاعل محرك كه موجد حركت بوده باشد داشته باشيم بلكه همين ماده قابله كه متحرك است كافى است . ( 1 )
شرح
4 قانون عليت از شؤون واقعيت مطلق است و اختصاصى به ماده و روابط مادى ندارد .
5 قانون عليت و منشعبات وى قوانين فلسفى هستند و تحقيق در آنها از حوزه علوم جزئى خارج است .
6 قانون عليت و منشعبات وى ناچار بايد بعنوان اصل موضوع در علوم جزئى مورد استفاده قرار بگيرد و اين علوم از اين قوانين نمىتوانند به كلى بىنياز باشند .
7 علم به علت تامه موجب علم به معلول است و از اينرو از وجود علت مىتوان بوجود معلول پى برد .
8 حوادث اين جهان ضرورت وقتى دارند يعنى وقوع هر حادثه اى فقط در لحظه معين قابل واقع شدن است و پس و پيش ندارد .
9 شرائط و اوضاع زمانى علت تامه اوضاع بعدى نيست بلكه زمينه اوضاع بعدى است و در عين حال بادله اى كه بعدا خواهد آمد اطلاع كامل از اين زمينه موجب پيشبينى قطعى است .
10 تقدير و اراده ما فوق الطبيعى در عرض علل طبيعى نه در طول معنا ندارد .
11 انسان در افعال خويش مختار و آزاد است و اين آزادى و اختيار با ضرورت على و معلولى منافى نيست
( 1 ) موضوع تقسيم علت به علل اربعه فاعلى غائى مادى صورى از تقسيمات ارسطوئى است اگر فاعل را انسان فرض كنيم و آن سلسله افعال انسان را در نظر بگيريم كه از نوع تصرف در ماده خارجى است نه افعال نفسانى از قبيل تصور و تصديق و شوق و اراده و غيره اين تقسيم ارسطوئى بسيار واضح است تصرفاتى كه انسان در ماده خارجى مىكند قائم به چهار ركن است فاعل غايت ماده صورت فاعل خود انسان است كه علت وجود دهنده فعل است غايت يا علت غائى همان چيزى است كه انسان فعل را بخاطر رسيدن به او انجام مىدهد و البته غايت از آن جهت علت شمرده مىشود