نيست اگر چه قبول وى را دارا است از اين روى با اختلاف قابلها آثار مختلف مىشود و هر چه اين آزمايش را در مواد و موارد مختلفه پىگيرى كرده و ادامه بدهيم اختلاف اين دو نسبت فعل
شرح
موجود نشود معناى اين سخن اينست وجود جميع مقدمات ذهنى يك دليل در ذهن با عدم آنها در ذهن يكى است زيرا اگر ضرورت على و معلولى دروغ باشد نه بين وجود علت و وجود معلول ضرورت است و نه بين عدم علت و عدم معلول و بنا بر اين در حال وجود علت و در حال عدم هر دو معلول امكان وجود و عدم دارد پس بود و نبود علت مساوى است .
اگر قانون علت و متفرعات وى دروغ باشد ترتب نتيجه منظور آقاى جينز نيز بر استدلالات خودشان هيچ ضرورتى ندارد و مانند اينست كه چنين استدلالاتى اولا و ابدا وجود نداشته باشد .
اشتباه اين آقايان يك منشا ديگر هم دارد و آن اينست كه نخواسته يا نتوانستهاند فرق بگذارند بين واقعى بودن قانون عليت و بين تطبيق و مورد استعمال قرار دادن آن بر نمودهاى داخل آتم مطلب صحيحى كه مربوط به عالم تجربيات فيزيكى است و اين دانشمندان اظهار داشتهاند و ديگران نيز ناچارند از آنها بپذيرند اينست كه قانون عليت نمىتواند راهنماى دانشمندان در داخل آنها باشد قانون عليت در جائى ميتواند راهنماى فيزيك واقع شود كه دانشمند بتواند بكمك او از وضع مشهود پيشبينيهاى قطعى نمايد و البته پيشبينى قطعى هنگامى ميسر است كه جميع مقدماتى كه زمينه قطعى آينده را تشكيل ميدهند تحت مشاهده و محاسبه درآيند و اگر جميع مقدمات قابل محاسبه نبود امكان پيشبينى از بين ميرود آنچه مسلم است اين است كه دانشمندان فيزيك نو نتوانستهاند وضع درون آتمها را طورى تحت محاسبه در آورند كه بتوانند پيشبينيهاى قطعى نمايند و البته امر دائر است بين اينكه دانش امروز در اين زمينه قاصر باشد و نتوانسته باشد جميع عوامل ذى دخل را تحت محاسبه در آورد و يا اينكه در واقع و نفس الامر حوادث رابطه زنجيرى نداشته باشند و قانون عليت دروغ باشد بديهى است كه هيچ دليلى در كار نيست كه دانش امروز آخرين حد را طى كرده و جميع عوامل را شناخته است لازمه واقعى بودن قانون عليت امكان پيشبينى بشر نيست بلكه لازمه اطلاع بشر بر آن مقدمات و علل امكان پيشبينى است