وجود معلول ناشى از علت مىباشد ولى كم كم كه بواسطه مشاهده هاى بىشمار بمعنى علت و معلول آشنا مىشويم خواص گوناگون عليت و معلوليت پيش چشم ما جلوه گر مىشود .
شرح
تقدير عاملى در اين كار ذى اثر نيست با اين حال هنوز برخى از طرفداران قانون عليت از عقيده خود دست بر نداشته مترصد عاملى هستند كه بتواند جاى تقدير را بگيرد . . . مشاهدات و مطالعات فيزيكى بسيارى در اين طريق گفتار ما را تاييد كردهاند مثلا پرفسور هايزنبرگ [ 1 ] آلمانى ثابت كرده است كه تئورى جديد كوانتا را فقط بكمك اصل عدم وجوب ترتب معلول بر علت مىتوان توجيه كرد . . . .
مثالهاى فيزيكى فراوان تا كنون على رغم قانون عليت بدست آمده و بر اثر آنها بسيارى از علماء فيزيك معتقد شدهاند كه در امور مربوط به الكترونها و آتمها قانون عليت صادق نيست و اگر در بادى امر چنين انديشه اى بخاطر ما راه يافته بود از آن بود كه مقياس نظر را بزرگ و وسيع اختيار كرده بر قسمت محسوس از ماده حكم نموده و در امور بسيار خرد باريك نشده بوديم فيزيكدان انگليسى ديراك [ 2 ] همين مفهوم را در كتاب خود چنين بيان مىكند در تجربيات و مطالعات مربوط باتمها و الكترونها عموما در حالت مفروض و معينى نتيجه آزمايش معين و ثابت نيست عدم وجوب ترتب معلول بر علت بدين معنى كه چون يك آزمايش معين را چندين بار با همان شرائط اوليه تكرار كنيم احتمال دارد به نتائج مختلف برسيم . . . و نيز بايد بگوئيم كه فيزيك نو گر چه مدتى است در اين راه گام بر مىدارد هنوز تصميم قطعى خود را اعلام نداشته است برخى از فيزيكدانها كه شماره ايشان روز بروز كمتر مىشود عقيده دارند كه روزگارى قانون عليت دوباره بر مسند علوم جلوس خواهد كرد و حق آنست كه اينك فيزيك نو در خلاف جهت عقيده اين آقايان راه مىسپارد در دانشهاى نو نقش عليت مطلق به هيچ وجه آب و رنگ ندارد از اينرو بتدريج از اصحاب مكتب مكانيست كاسته شده طرح نوئى كه ما در صفحات پيشين تصوير كرديم بيشتر مورد نظر دانشمندان قرار مىگيرد مبناء اين طرح هم با اختيار مختصرى[ 1 ] Werner Hiesenberg
[ 2 ] Dirac