علت فاعلى
ما در روزهاى نخستين زندگى كه به قانون علت و معلول پى مىبريم اگر چه در آغاز كار همين اندازه اجمالا تاثير علت در معلول را مىفهميم هر موجودى در وجود خود نيازمند بوجود ديگر است و
شرح
اشاره مىكنيم شهرى را در نظر بگيريد كه همه زنان آن نازا باشند و بفرض يك در صد ساكنان آن در هر سال به سراى نيستى بروند به شرط اينكه مرگ ايشان كاملا ناگهانى و تقديرى بوده به هيچ وجه وابسته به سن و سالشان نباشد حساب معلوم مىكند كه كاهش شماره ساكنين چنين شهرى نظير كاهش شماره آتمهاى تكه راديوم سابق الذكر است همچنين مىتوانيد لشكرى را تصور بفرمائيد كه زير باران گلوله دشمنى قرار گرفته باشد كه بدون رؤيت و اطلاع صحيح از موضع حريف به طرف ايشان تير خالى كند بديهى است با اين فرض اصابت گلوله به افراد لشكر فقط بر حسب اتفاق و تقدير خواهد بود كاهش شماره اين لشكر نيز مانند كاهش آتمهاى يك قطعه راديوم است بعبارت ديگر آتم راديوم بر اثر مرور زمان و رسيدن به عمر طبيعى و يا مواجه شدن با اتفاق ديگرى از ميان نمىرود بلكه فقط و فقط دست تقدير است كه او را به سراى نيستى مىفرستد حال فرض كنيم كه در اطاق ما تكه راديومى شامل 2000 قطعه آتم قرار داشته باشد علوم جديد به آسانى حساب مىكنند كه احتمال اينكه پس از يكسال شماره آتمهاى قطعه راديوم مزبور به 1999 يا 1998 يا . . . شود چقدر است ولى در عين حال به هيچ وجه نمىتوانند نظريه قطعى اعلام داشته و شماره اتمها را پس از يكسال به وجه يقين معين نمايند حساب مىگويد ظن آنست كه پس از يكسال فقط يك اتم راديوم در هم بشكند ولى محال نيست كه از اين لشكر اتفاقا دو سرباز دچار مرگ شوند بعلاوه نكته دقيق ديگرى كه علوم جديد بما مىآموزند اينست كه پس از يكسال باحتمال قوى يك آتم از هر 2000 اتم به سراى نيستى ميرود ولى به هيچ وجه نمىتوان پيش بينى كرد كه آن آتم كدام يك از اين 2000 آتم است علم در اين پرده راه ندارد و جز تقدير كسى را از اين ماجرا آگهى نه شما ممكن است پيش خود عذر موجه علمى بتراشيد مثلا بگوئيد آن آتمى زودتر مىميرد كه با فلان علت فيزيكى يا شيميائى مواجه شود ولى دغدغه بخاطر راه مدهيد كه سخن آنچه باشد گفتهاند و سر انجام ثابت شده كه جز