علتهاى چهارگانه
اگر يكى از كارهاى خود را كه اختيارى مىناميم مثلا دوختن يك پيراهنى را مورد مطالعه قرار دهيم خواهيم ديد بوجود آمدن يك پيراهن كه معلول است مسامحه موقوف است به مقدارى پارچه كه پيراهندوز براى پوشيدن با ابزار ويژه خود او را به شكل مخصوص در مىآورد و وجود پيراهن به همه اين اطراف بسته مىباشد
شرح
باينست كه در همان مرتبه اى كه دارد بوده باشد و همانطورى كه در مقدمه مقاله 8 بيان كرديم مراتب موجودات در سلسله زمان يا در مراتب على و معلولى و نظام اسباب مسببات را نبايد از قبيل يك صف سرباز فرض كرد كه هر يك در محل معينى جا گرفتهاند و مانعى ندارد كه تغيير وضع و محل و نسبت بدهند بلكه در مقام تشبيه و تنظير بهتر است كه نظام موجودات را بمراتب اعداد تشبيه كنيم كه مرتبه هر عددى مقوم حقيقت آن عدد است و همانطورى كه در اعداد معنى ندارد كه بپرسيم چرا عدد يك عدد دو نيست و چرا عدد دو عدد پنج نيست همينطور در نظام موجودات نيز معنا ندارد سؤال كنيم چرا فلان معلول معلول فلان علت است و معلول فلان علت نيست يا آنكه چرا آن معلول بجاى علت خودش و علتش بجاى خودش نيست يا آنكه چرا من معلول اول يا چرا علت اولى نيستم .
بعد از اينكه دانستيم كه واقعيت نسبت هر معلول با علت خاص عين واقعيت معلول و مقوم ذات معلول است مىتوانيم بدانيم كه واقعيت نسبت با دو علت مختلف و متغاير مختلف و متغاير است و اگر از دو علت مختلف معلول واحد صادر شود لازم مىآيد كه معلول واحد مفروض ما در عين وحدت كثير باشد و در عين اينكه هويتش عين انتساب بفلان علت است و متقوم بان علت است عين انتساب بفلان علت ديگر و متقوم بان نيز باشد و اگر از علت واحد دو معلول متغاير صادر شود لازم مىآيد كه آن دو معلول در عين كثرت مفروض بيش از يك هويت نداشته باشند و همانطورى كه در متن بيان شده رابطه و سنخيت وجودى علت و معلول مقتضى است كه وجود معلول مرتبه ضعيفه وجود علت بوده باشد بنا بر اين تباين وجودى دو علت متباين معلول را دو مرتبه ضعيفه متباينه قرار خواهد داد و