شكال
معلولى كه براى وى وجود بلا نهايت فرض شده و هيچگاه در گذشته يا آينده نابود و نيست نبوده و نخواهد بود هرگز احتياجى به علت نخواهد داشت و بعبارت ديگر فرض وجود دائمى با فرض احتياج دو فرض متناقض مىباشد .
شرح
به مواردى مشابه دو مثال مزبور بر بخورد و آن چيزى را كه نسبتش را با دو طرف مساوى مىپنداشت ببيند به يك طرف متمايل شد حتم مىكند كه شرائط مساوى نبوده و عاملى مخفى در كار است كه از نظر او مخفى است و به كنجكاوى براى پيدا كردن آن عامل مخفى مىپردازد در تاريخ علم از اين شواهد مىتوان يافت .
بهر حال ترجح بلا مرجح يعنى قابلى كه قابل پذيرش دو طرف باشد و نسبتش بهر دو طرف متساوى باشد بدون عامل مرجح يك طرف را بپذيرد و همچنين ترجيح بلا مرجح يعنى فاعلى كه دو فعل مختلف از وى صحت صدور دارد بدون آنكه تغييرى در وضع آن فاعل پيدا شود كه يك طرف را متعين كند يك طرف را انتخاب كند عقلا محال و ممتنع است آرى كسانى كه غور كاملى در اين مسائل ندارند يك رشته مثالهاى عوامانه اى را مورد نقض قرار داده و ادعا كردهاند كه ترجيح بلا مرجح محال نيست مثل آنكه گفتهاند كه اگر دو كاسه آب كه از هر جهت متساوى باشند در جلو تشنه اى بگذاريم او قهرا يكى از آن دو كاسه را بر خواهد داشت در صورتى كه نسبت شخص بردارنده با برداشتن اين كاسه و آن كاسه متساوى است و همچنين است حال كسى كه از راهى ميرود و به سر دو راهى مىرسد و هر دو راه او را بيك نحو به مقصد مىرسانند و همچنين است حال كسى كه متاعى مىخواهد تهيه كند و از نوع آن متاع افراد متساوى وجود دارد قهرا يكى از آن افراد را انتخاب مىكند .
در اين مثالها ما علت مرجح را يعنى آن چيزى كه موجب مىشود اراده بيك طرف بالخصوص متمايل شود نمىشناسيم نه اينكه چنين مرجحى وجود ندارد اين اشخاص گمان كردهاند كه انسان همواره ميتواند عللى را كه موجب تعلق اراده بيك طرف مىشود تميز بدهد و حال آنكه در علم النفس ثابت شده كه هزاران عوامل نفسى در مرتبه شعور مخفى ما در ترجيح اراده دخالت