نسبت معلول به علت ناقصه اش را انكار كردهاند و ثانيا اختيار و همه آثار اختيار را در انسان موهوم پنداشتهاند و ثالثا در تفسير امرين اشتباه كردهاند و رابعا به خيال اينكه اختيار همان اتفاق است قول
شرح
درآيند ثانيا فرضا ما جبر و اختيار را به همين معنا گرفتيم باز اين موضوع چه ربطى دارد به اينكه بگوئيم آيا دنياى فعلى واجب است يا ممكن و مگر منافاتى است بين اينكه ما اين جهان را ممكن بدانيم و در عين حال ضرورت و ايجاب على و معلولى را قبول كنيم ما قبلا گوشزد كردهايم كه ماديين بين وجوب غيرى كه همان وجوب على و معلولى است و با امكان ذاتى قابل جمع است و وجوب ذاتى كه با هيچ نحو امكان قابل جمع نيست نتوانستهاند فرق بگذارند اين مورد شاهد آن مدعاى ما است ثالثا اينكه مىگويد اگر دنيا ممكن باشد لازم مىشود سلسله علت و معلولى خود را در جائى متوقف پنداريم چه معنا دارد اگر مقصود اينست كه لازم مىشود ما سلسله علل را منتهى به عله العلل و واجب الوجود بدانيم پس اينكه مىگويد بايد آن محل توقف را معلول بىعلت بدانيم يعنى چه مگر معناى واجب الوجود اينست كه معلول بىعلت است رابعا اين نتيجه كه آخر كار مىگيرد و مىگويد پس در طبيعت اعجاز نيست يعنى چه مگر طرفداران اعجاز مدعى هستند كه اعجاز عبارت است از يك معلول بلا علت اگر اعجاز معلول بلا علت است پس چه رابطه اى با قدرت آورنده آن دارد حقيقتا در چند سطر اين اندازه سفسطه كردن بسيار شگفت آور است و عجبتر اينكه با چنين منطق محكم مىخواهند جبر مادى را اثبات كنند و تاريخ را طبق دلبخواه خود تفسير و توجيه كنند بعد از چند سطر مىگويد اين موضوع در اصطلاح فلسفى به مسئله جبر و اختيار تفويض موسوم است و حل آن پايه و اساس عموم فلسفه ها و عقائد است معتقدين اجبارى بودن اراده انسانى را جبريون و مخالفين آنها را تفويضى يا اختيارى مىگويند . از آنچه ما سابقا گفتيم معلوم شد كه تفويض از اصطلاحات مخصوص معتزله است و مفهوم خاصى مىدهد و معناى تفويض نه مرادف با اختيار است كه مورد قبول ما است و نه مرادف با ضد عليت و آنجا كه لغت جبر نيز در مقابل لغت تفويض به كار برده مىشود مفهوم خاصى مىدهد كه ما قبلا بيان كرديم و آن نيز ربطى به مفهوم عليت يا مفهوم ايجاب على و معلولى ندارد ايضا مىگويد علت عمده پيدايش اين عقيده عقيده اختيار از اينجا است كه اغلب اوقات تصور