چندى از چند بحث مختلف و جداگانه كه نه تنها تنها و نه مجموعا اين نتيجه افسون آميز را نمىدهند و فلاسفه نيز چنين تهمتى را كه اين دانشمندان بايشان نسبت دادهاند نمىپذيرند .
شرح
فرض كنيم همواره مقدمات فعل اختيارى نيز با مقدمات اختيارى حاصل مىشود متسلسل خواهد شد و تا بى نهايت پيش خواهد رفت و اين خود امرى محال و ممتنع است بعلاوه ما وجدانا حسن مىكنيم كه نسبت بانتخاب و اختيار خود فعل آزاديم نه نسبت بمقدمات فعل و مقدمات مقدمات آن تا بىنهايت .
انسان همواره نسبت بهر حركت خارجى و هر فعل عضلانى آزاد و مختار است كه بكند يا نكند يعنى اگر اراده كند بكند مىكند و اگر اراده نكند نمىكند ولى نسبت به افعال نفسانى خويش اين گونه آزادى ندارد كه همواره اگر بخواهد و اراده كند كه تصور كند مىكند و اگر نه نه و اگر بخواهد و اراده كند كه تصديق كند مىكند و اگر نه نه و اگر بخواهد و اراده كند كه شوق و هيجان پيدا كند مىكند و اگر نه نه و اگر بخواهد و اراده كند كه فكر و تامل محاسبه كند مىكند و اگر نه نه و اگر بخواهد و اراده كند كه اراده كند مىكند و اگر نه نه .
اين نكته محتاج به توضيح است كه مقصود ما از اينكه مىگوييم افعال نفسانى اختيارى نيست اين نيست كه هيچيك از افعال انسانى به هيچ نحو تحت قدرت و اختيار و اراده انسان در نمىآيد و نسبت اين امور به انسان از قبيل نسبت حركات كواكب آسمانى نسبت به انسان است بلكه مقصود اينست كه امور نفسانى از قبيل حركات و افعال خارجى انسان نيست افعال و حركات خارجى داراى دو خاصيت هستند يكى اينكه هر فعل خارجى همواره مسبوق بمقدمات اختيارى است ولى امور نفسانى اينطور نيست يعنى هر يك از مقدمات نفسانى همواره مسبوق بمقدمات اختيارى نيست و اگر همواره مقدمات نفسانى مسبوق بمقدمات نفسانى ديگر باشد مستلزم تسلسل است و البته لازمه اين برهان اين نيست كه امور نفسانى به هيچ نحو تحت اراده و اختيار در نمىآيد زيرا لازمه اين برهان نفى ايجاب كلى است نه اثبات سلب كلى يعنى لازمه اين برهان اينست كه هر امر نفسانى اختيارى نيست نه اينكه هيچ امر نفسانى اختيارى نيست لازمه اين برهان اينست كه هر اراده اى مسبوق به اراده نيست نه اينكه هيچ اراده اى مسبوق به اراده