فداكارى مىنماييم يا به تربيت و امر و نهى دست مىزنيم نه از راه اينست كه در اعمال خود مختاريم بلكه افعال ما در وجود مقاصد ما ذى دخل هستند ما اگر كار را نكنيم به نتيجه كار نمىتوانيم برسيم بر خلاف حوادث جهانى ديگر مانند كسوف و خسوف و حركت زمين
شرح
بنا بر اين حيوان بيش از نبات قادر است مجراى عمل خود را تغيير دهد و ميدان عمل وسيعترى براى حيوان باز است و بديهى است كه بهر اندازه محدوديت عمل از بين برود و ميدان وسيعترى پيدا شود آزادى بيشترى پيدا مىشود نسبت حيوان با حركت به اين سو و حركت به آن سو متساوى است و هر دو طرف برايش امكان دارد و اين اختيار حيوان يعنى ميل و اراده حيوان است كه از آزادى مسير استفاده مىكند و يك سو را انتخاب مىكند .
يك قدم بالاتر عالم فعاليت انسان را مورد مطالعه قرار مىدهيم در اينجا آزادى را به حد اعلا كه ممكن است فرض شود مشاهده مىكنيم حيوان هر چند در حركات مخصوص حيوانى خويش آزاد است و طبيعت مسير معين و خط سير معين براى حيوان معين نكرده است و ميدان عمل وسيعى به حيوان داده است حيوان با انواع مختلف حركات نسبت متساوى دارد و فقط اراده و اختيار خود حيوان است كه مسير را تعيين و مشخص مىكند ولى يك چيز هست و آن اينكه اراده و اختيار حيوان محدود است باطاعت از تمايلات و غرائز حيوان و هر چه مورد تصويب و موافقت غرائز و تمايلات حيوان واقع شود اراده حيوان بى درنگ عملى مىكند اراده در وجود حيوان و انسان بيشتر شبيه است به قوه مجريه و اين قوه مجريه در وجود حيوان تابع فرمان بلا شرط و مستبدانه غرائز و تمايلات است و در حقيقت كشور وجود حيوان در عين استقلال و آزادى و خود مختارى زمام اختيار اين كشور در دست يك سلسله تمايلات و غرائز است و تحت هدايت و رهبرى آن تمايلات و نيروى اجراء قوه مجريه است كه مناسبات و روابط اين كشور با خارج رعايت مىشود و مبادلاتى صورت مىگيرد و دستگاه وجود حيوان اداره مىشود در دستگاه وجود حيوان به صرف اينكه تصور مطلوبى كه موافق با يكى از تمايلات است پديد آمد و موافقت وى با يكى از غرائز و تمايلات روشن شد بى درنگ به حكم آن تمايل نيروى اراده در صدد اجراء بر مىآيد و اجراء مىكند مگر آنكه يك مانع خارجى پيدا شود و مانع اجراء گردد پس حيوان