خودش خداوندى قرار دهيم و هرگز انسان با اين فرض نمىتواند چيزى را پيش بينى نموده و از پى چيزى رفته و به كارى اقدام كرده و مقصدى را تعقيب نمايد پس اختيارى كه انسان براى خود اثبات
شرح
العدم نبايد موجب اشتباه بشود و اين تصور را پيش آورد كه افعال انسان به هيچ نحو متصف به امكان نمىشود يعنى در باره هيچ فعلى از افعال نمىشود گفت كه ممكن است بشود و ممكن است نشود زيرا اينكه مىگوييم برخى شدنى است يعنى با فرض تحقق جميع شرائط و اجزاء علل شدنى است و آن را كه مىگوييم نشدنى است يعنى با فرض عدم اجتماع شرائط و مقدمات نشدنى است و گر نه هر فعلى در ذات خود ممكن است بشود و ممكن است نشود و همچنين هر فعلى با در نظر گرفتن بعضى از شرائط و مقدمات وجوديش نه همه آنها باز ممكن است بشود و ممكن است نشود مثلا اگر فعل را صرفا با ذات انسان در نظر بگيريم و اراده و علم و اختيار انسان را در نظر نگيريم آن فعل ممكن است از انسان صادر بشود و ممكن است صادر نشود ولى اگر فعل را با انسانى در نظر بگيريم كه علم و اراده و اختيار وى نيز به فعل تعلق گرفته البته در اين صورت نسبت فعل به انسان ضرورت است نه امكان براى اينكه معناى اختيارى بودن افعال انسان بهتر فهم شود بهتر اينست كه مقايسه بين طرز فعاليتهاى انسانى و طرز فعاليتهاى جمادى و نباتى و حيوانى واقع شود از مشخصات فعاليتهاى جمادى اينست كه همواره بر نهج واحد است و محدود و يك نواخت است هر جسم جامدى از كوچكترين ذره گرفته تا بزرگترين منظومه ها هر خاصيتى كه دارد آن را به نهج واحد و بطور يك نواخت انجام مىدهد جسم جامد به خودى خود قدرت انحراف از مسيرى كه پيش گرفته است ندارد مگر آنكه عوامل خارجى دخالت كند و مسير آن را تغيير دهد يا آنكه آن عوامل خارجى در وضع داخلى آن جسم جامد تغييراتى ايجاد نمايد كه موجب اختلافى در اثر و خاصيت و طرز فعاليت آن جسم جامد گردد .
اما هنگامى كه فعاليتهاى نباتى را مطالعه مىكنيم اختلافى بين نوع فعاليتهاى نباتى و فعاليتهاى جمادى ملاحظه مىكنيم و از آن جمله اينكه آن محدوديت و يكنواختى و بر نهج واحد بودن به آن صورت كه در جمادات مشهود است در نباتات نيست زيرا خاصيتى در نبات هست كه در برخى موارد ميتواند مجراى عمل خود را به منظور حفظ بقاء خود تغيير دهد و حتى اگر