توضيح و تذكر
چنان كه از سخنان گذشته روشن است ما با پيمودن دو راه بيك آرمان رسيديم هم از راه گفتگو در خواص وجود خارجى و هم از راه كنجكاوى در قانون علت و معلول به اين نتيجه رسيديم كه هر
شرح
اين مطلب عين قانون جبر نيوتن و گاليله است بعلاوه اين قانون را علماى فيزيك به اين صورت بيان مىكنند كه هيچ دليلى نيست كه جسم حالتى را كه كسب كرده از دست بدهد ولى فلاسفه احيانا دلائلى نيز اقامه كردهاند بر اينكه در فرض عدم عايق و مانع بايد آن حالت محفوظ بماند .
آرى فلاسفه كه از دريچه ديگرى نظر مىكنند روى قرائن خاصى علت مباشر حركت جسم را نيروى خارجى نمىدانند بلكه محرك مباشر جسم را همواره طبع خود جسم يعنى قوه اى كه با خود جسم يك نوع اتحاد وجودى دارد مىدانند خواه آنكه آن حركت حركت طبيعى باشد يا حركت قسرى روى اين نظريه فاعل مباشر حركت هر جسمى قوه اى متحد با خود جسم است نه قوه خارجى و حتى حدوث حركت نيز اثر بلا واسطه نيروى خارجى نمىتواند بوده باشد اثر مستقيم نيروى خارجى تنها اعداد آن قوه متحد با جسم است كه اصطلاحا طبيعت ناميده مىشود و آن قوه مباشر حركت جسم يعنى طبيعت جسم حدوثا و بقاء همراه آنست يعنى علت حركت حدوثا و بقاء با حركت موجود است .
البته اثبات اينكه فاعل مباشر حركت نمىشود خارج از جسم بوده باشد و همچنين اثبات قواى متحد با اجسام كه فلاسفه آنها را بنام طبايع مىخوانند خارج از حوزه فيزيك است و با اصول فيزيكى هم هيچگونه مناقضتى ندارد و تنها با اصول فلسفى قابل نفى و اثبات است ما در مقاله 10 به تحقيق اين مطلب خواهيم پرداخت .
ما در اينجا نمىخواهيم ادعا كنيم كه نظريه راجع به رابطه جسم با نيروى خارجى مطابق آنچه از ابن سينا نقل كرديم و همچنين اين نظريه كه فاعل مباشر حركت نمىتواند نيروى خارجى بوده باشد متفق عليه همه مدعيان فلسفه است لكن اينقدر مىتوانيم ادعا كنيم كه اين دو نظريه در ميان محققين فلاسفه سابقه روشن دارد .
اينجانب از نظريه شخص ارسطو در اين باب فعلا اطلاع درستى ندارد