پاسخ در تقريب مفهوم علت در اشكال چنانچه روشن است وجود هر يك از اجزاء علت مطلق گرفته شده و اين خود اشتباه بزرگى است و بويژه از كسانى كه بيشتر از همه سنگ تحول و تكامل را به سينه مىزنند بسيار شگفت آور است . ( 1 )
شرح
شرائط و معدات و همچنين غايت و اجزاء تشكيل دهنده واقعيت شىء مركب نمىشود آرى در مورد اجزاء تشكيل دهنده واقعيت شىء مثل آنكه آن شىء مركب حقيقى باشد و از ماده و صورت تركيب يافته باشد از راه ديگر بايد گفت كه هويت معلول حدوثا و بقاء نيازمند به آنها است و اين مطلب خيلى واضح و روشن و غنى از استدلال به نظر مىرسد زيرا گمان نمىرود كه كسى در اين مطلب شك كند كه بقاء مركب موقوف ببقاء جميع اجزاء آن است و با انتفاء يك جزء حد اقل مركب منتفى مىشود و تا كنون به نظر نرسيده كه كسى مخالف اين مطلب بوده باشد
( 1 ) بواسطه پيچيدگى و اهميت مطلب ناچاريم مجموع آنچه در متن راجع ببقاء علت به همراه معلول به صورت مدعا و سپس به صورت اشكال و پاسخهاى متعدد بيان شده توضيح دهيم تا بهتر مورد استفاده خوانندگان محترم واقع شود .
مدعا ضرورت دهنده به معلول حدوثا و بقاء همانا علت آن است و بقاء علت هم در وجود و هم در ضرورت معلول شرط است اينكه مثلا يكنفر مكانيسين اگر خللى در حركت ماشين ببيند به جستجو مىپردازد از اين جهت است كه بحسب فطرت اذعان دارد كه ما دامى كه علت تامه حركت موجود است حركت بالضروره موجود است و اگر در يك لحظه خللى در حركت مشهود شد كاشف از اينست كه در علت حركت نقصانى راه يافته يعنى فطرتا اذعان دارد كه مجرد وجود خارجى علت حركت در يك زمانى ضامن بقاء حركت نيست بلكه بقاء علت تامه حركت است كه ضامن بقاء حركت است .
اشكال اين گونه جستجوها دليل بر اذعان فطرى به مدعاى فوق نيست زيرا ممكن است گفته شود كه اين جستجوها براى كشف نقطه نقصان علت حركت نيست بلكه اين جستجوها براى اين است كه تغيير حالتى براى حركت پيدا شده و حركت تند يا كند يا متوقف شده