كه انسان بيك نقطه از درياى پهناور با چين موج نشانى بگذارد و از اين جا است كه دانشمند آشنا با علوم طبيعى و سبك تحقيقات جديد چيزى را كه مىشنود از ماهيت وى جويا نمىشود بلكه از اثر و خاصه اش مىپرسد نمىگويد چه مىباشد مىگويد چه مىكند .
شرح
ديگر مبتنى بر اينست كه معتقد شويم كه اشياء در قالبهاى مخصوصى ريخته شدهاند و هر قالبى ذاتا غير از قالب ديگر است و هر يك از آن قالبها را بعنوان ذات و ماهيت آن اشياء بشناسيم ولى تحقيقات مقرون به مشاهده و آزمايش جديد ثابت كرده كه اشياء در قالبهاى مخصوص و جداگانه ريخته نشدهاند و اساسا واقعيتهاى خارجى اختلافات ذاتى با يكديگر ندارند تحقيقات جديد ثابت كرده كه آنچه در خارج واقعيت دارد فقط يك واقعيت است كه تركيبات گوناگون به خود مىگيرد و اختلافات اشياء مربوط باختلاف تركيبات اجزاء همان واقعيت وحدانى است چيزى كه هست ما از هر يك از آن تركيبات يك تصور خاص داريم و ابتدا قبل از آنكه تحقيقات علمى كافى بكنيم مىپنداريم كه هر يك از واقعيتهاى متصوره ما ذاتا مباين و مخالف آن ديگرى است مثلا ما ابتدا سنگ و درخت و انسان و هزارها چيز ديگر مىبينيم و مىپنداريم هر يك از اينها ذاتا مباين با ديگرى است ولى پس از تحقيق و آزمايش به اين نتيجه مىرسيم كه تمام اين اشياء بىشمار از يك عده عناصر معدود كه با نسبتهاى مختلف با يكديگر ارتباط پيدا كردهاند تركيب يافتهاند يعنى مىفهميم كه اختلافات اين مركبات ذاتى نيست سپس عناصر را بررسى مىكنيم در بررسى عناصر نيز ابتدا مىپنداريم كه هر يك از آنها ذاتا مباين ديگرى است ولى تحقيق و آزمايشهاى دقيقتر علمى بر ما روشن مىكند كه عناصر نيز به نوبه خود از اتمها تشكيل يافتهاند و اختلاف وضع و ساختمان داخلى اتمها عناصر را از يكديگر متمايز ساخته است يعنى مىفهميم كه اختلافات عناصر نيز ذاتى نيست سپس گامى جلوتر مىرويم و اتمها را مورد مطالعه قرار مىدهيم مىبينيم آنها نيز از ذرات كوچكترى ساخته شدهاند يعنى اختلافات آنها نيز ذاتى نيست و مربوط باختلاف وضع و عدد و حركت ذرات تشكيل دهنده آنها است سپس گامى ديگر پيش مىرويم مىبينيم خود آن ذرات تشكيل دهنده اتمها نيز داراى ماهيتهاى جداگانه و غير قابل تغيير و تبديل نيستند زيرا گاهى در وضع داخلى اتمها تغييراتى حاصل مىشود و در نتيجه عنصرى به عنصر ديگر تبديل مىشود و عملا نيز