محسوس داشته و ترتب آثارى كه بالقياس بمحسوسات در مورد آنها نبوده اثبات مىنمايد و تنها ادراكى را كه قابل انطباق بحس بوده و منتهى بحس نيست نفى مىكند و اما مطلق ادراكى را كه
شرح
تصور سفيدى توليد كننده تصور سياهى است و نه مىتوان گفت تصور سياهى توليد كننده تصور سفيدى است پس از هيچيك از اين سه راه نمىتوان تكثر معلومات را توجيه كرد تنها راه صحيح توجيه تكثر معلومات كثرت آلات حسيه است .
كثرت آلات حسيه از يكطرف و تعداد احساسهاى جزئى از طرف ديگر كه در طول زمان بواسطه حالات و شرايط و حركات و كوششهاى مختلف كه انسان براى اغراض و غايات مختلف مىكند پيدا مىشود موجب مىشود كه صور محسوسه زيادى در ذهن جمع شود اين اجتماع و تراكم ادراكات حسى نفس را مستعد مىكند براى پيدايش بديهيات تصورى و بديهيات تصديقى پس از پيدايش بديهيات تكثر معلومات بطور ديگرى آغاز مىشود به اين نحو كه ذهن آنها را با شكلها و صورتهاى مختلف تركيب مىكند و حدود و قياسات ميسازد و بانواع نتائج نائل مىشود و از اين راه علوم نظرى را كسب مىكند و قدرت تا بى نهايت جلو رفتن را پيدا مىكند و خلاصه اينكه پيدايش بديهيات اوليه كثيره مستند است بكثرت آلات حسيه و كثرت احساسهاى جزئى و پيدايش و تكثر علوم نظرى مستند است بانواع تركيباتى كه در بديهيات صورت مىگيرد و البته در خصوص معلومات نظرى بحسب رابطه اى كه بين هر مقدمه و نتيجه اش هست ترتب على و معلولى برقرار است .
خوانندگان محترم آگاهند كه در مشاجره عظيم و طولانى حسيون و عقليون كه در مقدمه مقاله بيان شد تنها راهى كه حسيون در مقام رد عقيده عقليون پيدا كردهاند همان راه آزمايش است كه اشاره شد ولى اين برهان و برهانى كه در مقاله 4 گذشت براى كسانى كه به اصول فلسفى آگاهند دليل قاطعى است بر نفى ادراكات فطرى بان ترتيبى كه عقليون فرض كردهاند .
نكته اى كه لازم است تذكر داده شود اين است كه برهان مزبور تنها عقيده عقليون جديد را باطل مىكند اما نظريه منسوب به افلاطون مبتنى بر وجود قبلى روح و مشاهده مثل با اين دليل قابل ابطال نيست در مقام رد نظريه افلاطون ادله ديگرى مبتنى بر حدوث نفس و مادى بودن ابتدائى آن موجود است كه در جاى خود مسطور و از حدود اين مقاله خارج است