دادن انديشه و پندار به سير طبيعت خاتمه داده و در آرامگاه جاويدانى خود نشيمن مىگزيند .
پاسخى كه كاوش علمى بلكه معلومات بسيط ابتدائى انسان به اين پرسش مىدهد اينست كه سازمان طبيعت و تكوين متبوع و سازمان انديشه و پندار تابع و طفيلى او مىباشد .
ولى با اين همه سازمان فكرى را به كلى بى رابطه به سازمان طبيعت و تكوين نمىتوان انگاشت زيرا افعال ارادى همراه فكر خاصى است كه با تغيير و بطلان وى فعل نيز متغير و باطل
شرح
اين دو مرحله بوده و كداميك از آنها مستقل و متبوع و كداميك مستمند و طفيلى ديگرى خواهد بود .
مطالعه زندگى حيوانات خصوصا با توجه به اصل انطباق با احتياجات كه در مقدمه اين مقاله گفته شد روشن مىكند كه نفسانيات حيوان يعنى تمايلات و احساسات و انديشه هاى ناشى از آنها كه اين مقاله آنها را انديشه هاى اعتبارى نام نهاده تابع و طفيلى هستند و به منزله ابزارى هستند كه طبيعت آنها را براى رسيدن بهدف و مقصد خويش ساخته است .
هنگامى كه با نظرى دقيقتر مطالعه كنيم خواهيم ديد كه در حيوان نيروئى هست كه موجبات بقاء او را فراهم ميسازد و او را بجانب كمال فرد يا نوع سوق مىدهد و هر يك از جهازات بدنى كه ما از آنها باعضاء و جوارح تعبير مىكنيم و هر يك از جهازات روحى از تمايلات و غرائز و انديشه هاى ناشى از آنها ابزارهائى هستند كه بحسب اقتضاء محيطها و شرائط ظروف و احوال حيوان آنها را به كار مىبرد و از آنها استفاده مىكند و همواره تغيير محيط و تغيير احتياجات حيوان خواه ناخواه به حكم قانون انطباق با محيط از طرفى در وضع تجهيزات بدنى و از طرفى در وضع تجهيزات روحى وى موجب تغييرات متناسبى مىشود و البته همانطورى كه در مقدمه اين مقاله گذشت از نظر حيوان شناسى تجربى نمىتوان عامل اصلى اين تطبيق را تعيين نمود و هر دسته اى مطابق مشرب فلسفى خود نظريه اى دادهاند رجوع شود به صفحه 141 و هم نمىتوان حدود اين تطبيقات را دقيقا تعيين نمود يعنى نمىتوان گفت كه حيوان تحت تاثير همان عامل مرموز تا چه اندازه ميتواند خود را از لحاظ تجهيزات بدنى و تجهيزات روحى با احتياجات سازگار كند ولى فى الجمله مسلم است كه تغيير